Er zijn denkers die je niet leest om het met ze eens te zijn, maar om scherper te zien. Michael Parenti was zo iemand. Hij schreef niet om carrières veilig te stellen of salons te behagen, maar om macht zichtbaar te maken. Om te laten zien wie profiteert, wie betaalt en waarom geweld zo vaak wordt verpakt als noodzaak.
Parenti’s analyses van imperialisme beginnen consequent bij een simpele vaststelling: oorlogen worden zelden gevoerd uit nobele motieven. Ze worden verkocht als humanitair, democratisch of onvermijdelijk. Maar achter dat morele decor zitten belangen. Materiële belangen. In boeken als Against Empire en The Face of Imperialism laat hij zien dat interventies, sancties en regimewisselingen vrijwel altijd draaien om controle over grondstoffen, arbeid, strategische posities en markten.
Een van zijn meest geciteerde observaties blijft dat het doel van imperialisme niet beschaving of democratie is, maar het in stand houden van een mondiaal systeem van ongelijkheid. Landen die als “arm” worden bestempeld, zijn dat vaak niet. Ze zijn rijk aan olie, mineralen en vruchtbare grond. Het is de bevolking die arm gehouden wordt. Niet onderontwikkeld, maar overuitgebuit. Imperialisme is volgens Parenti geen ontsporing van het systeem, maar een kernonderdeel ervan.
Die helderheid maakte zijn werk belangrijk voor anti-oorlogsbewegingen. Niet omdat hij morele verontwaardiging aanwakkerde, maar omdat hij de morele mist wegtrok. Weg van incidenten en uitzonderingen, richting structuren. Weg van individuele leiders, naar economische en geopolitieke logica’s die telkens opnieuw geweld voortbrengen. Ook vandaag, in een tijd van hernieuwde geopolitieke escalatie en groeiende ongelijkheid, blijft die analyse pijnlijk actueel.
Lof, weerstand en controverse
Wie zo consequent tegen dominante verhalen ingaat, roept stevige reacties op. Democracy for the Few, Parenti’s bekendste boek, verscheen in 1974 en werd sindsdien meerdere keren herzien. Het groeide uit tot een standaardwerk dat laat zien hoe economische macht politieke macht vormt in systemen die zichzelf democratisch noemen. Dat het decennialang op universiteiten werd gebruikt, onderstreept de invloed ervan.
Andere boeken kregen een veel vijandiger ontvangst. Inventing Reality, Parenti’s vroege analyse van media en ideologie, werd door critici weggezet als simplistisch of doctrinair. Volgens Parenti zelf was dat geen inhoudelijk weerwoord, maar een manier om structurele mediakritiek te neutraliseren. Media zijn geen neutrale spiegels van de werkelijkheid, stelde hij, maar instellingen die ingebed zijn in machtsverhoudingen. Wie dat benoemt, krijgt al snel het verwijt van partijdigheid.
De spanningen liepen verder op met Blackshirts and Reds, waarin Parenti het dominante anticommunisme van de jaren negentig bekritiseerde en ook wees op sociale verworvenheden in socialistische staten. Dat riep kritiek op, niet alleen van rechts, maar ook van links. Anarchistische critici verweten hem dat hij repressie onder communistische regimes bagatelliseerde. Marxisten waardeerden juist zijn bereidheid om tegen de stroom in te denken, al wezen ook zij op historische tekortkomingen.
De hevigste controverse ontstond rond To Kill a Nation, waarin Parenti de NAVO-interventie in Joegoslavië bekritiseerde en de westerse demonisering van Servië ter discussie stelde. Historici en mensenrechtenorganisaties beschuldigden hem van feitelijke fouten en apologetiek. Protesten leidden zelfs tot het intrekken van lezingen. Deze episode laat zien hoe smal de ruimte kan zijn voor afwijkende analyses, zeker wanneer ze botsen met moreel vastgezette narratieven. Tegelijk maakt ze duidelijk dat Parenti’s scherpe anti-imperialistische focus soms ten koste ging van aandacht voor lokaal geweld en interne machtsdynamieken.
Leren buiten de ivoren toren
Parenti’s leven laat zien hoe nauw academie en politiek met elkaar verweven zijn. Als jonge politicoloog verloor hij begin jaren zeventig zijn baan na deelname aan anti-Vietnamprotesten. Daarna werd hij effectief geweerd uit het Amerikaanse hoger onderwijs. Red-baiting werkte. Maar zwijgen deed hij niet.
Hij werd schrijver en rondreizend docent, uit noodzaak én overtuiging. Met elk nieuw boek trok hij langs universiteiten, vakbondszalen en buurthuizen. Hij sprak helder, zonder jargon, met humor en scherpte. Zijn stijl werd wel omschreven als stand-up marxisme: toegankelijk, maar nooit oppervlakkig. Parenti vertrouwde erop dat gewone mensen complexe ideeën kunnen begrijpen, zolang je ze eerlijk en begrijpelijk uitlegt.
In plaats van een veilige academische loopbaan koos hij voor onafhankelijkheid. Hij leefde sober, zonder grote subsidies of institutionele bescherming, en werkte nauw samen met sociale bewegingen. Daarmee overbrugde hij de kloof tussen theorie en praktijk. Zijn mediakritiek uit de jaren tachtig beïnvloedde later onderzoek naar propaganda en framing. Zijn vasthoudendheid aan klassenanalyse bleef een inspiratiebron in sociale wetenschappen die economische machtsverhoudingen steeds vaker negeerden.
Blijvende betekenis
Parenti’s grootste invloed ligt uiteindelijk buiten de universiteit. Zijn boeken circuleerden in studiegroepen, bewegingen en persoonlijke leesmomenten waarin de wereld plots begrijpelijker werd. Van Harlem tot Havana en van Berkeley tot Brussel vonden mensen in zijn werk taal voor ervaringen van macht en onrecht.
Hij bood geen afgeronde antwoorden, maar richting. Begrijpen hoe het systeem werkt is, zoals hij zelf schreef, de eerste stap in de strijd voor sociale rechtvaardigheid. In een tijd waarin geweld opnieuw wordt verpakt als bescherming en ongelijkheid als natuurwet, blijft die oproep noodzakelijk.
Michael Parenti’s stem is verstomd, maar zijn helderheid leeft voort. Elke keer dat iemand weigert het officiële verhaal klakkeloos te accepteren en besluit verder te kijken, klinkt zijn nalatenschap mee. Niet als dogma, maar als uitnodiging om te denken, te twijfelen en van daaruit samen te handelen.
Vond je dit een interessant artikel?
