Op de Dam, waar toeristen hun camera heffen en de stad altijd lijkt te ademen in meerdere ritmes tegelijk, verzamelt zich opnieuw een menigte die een ander geluid laat horen. In Amsterdam – de stad die Spinoza vormde én verstootte – klinkt nog steeds die onderstroom van vrij denken: een hardnekkige weigering om te buigen voor macht, dogma’s of economische logica. Wanneer studenten en docenten hier samenkomen tegen de nieuwe ronde onderwijsbezuinigingen, gaat het niet alleen over bedragen op papier. Het gaat over het fundament waarop een vrije samenleving rust.
Onderwijs als publieke ruimte voor denken
Onderwijs is geen luxegoed en geen kostenpost die strakker kan. Het is de publieke vorm van wat Spinoza vrijheid van denken noemde: zonder angst onderzoeken, twijfelen, begrijpen. Het is de zuurstof waarop een democratie draait. Bezuinigingen snijden dus niet alleen in budgetten; ze snijden in tijd, aandacht en ruimte. In overvolle zalen, uitgeputte docenten en gesprekken die te snel oppervlakkig worden.
Wie bepaalt wat “nuttig” is, bepaalt uiteindelijk ook wie mag denken – en hoe vrij dat denken kan zijn.
De taal van tekorten en de logica van de markt
Politieke keuzes worden verhuld in termen als “efficiëntie”, “noodzakelijke hervormingen” en “doelmatigheid”. Taal die moet verhullen dat onderwijs steeds verder wordt gedrukt in een economische mal. Studenten worden tot menselijk kapitaal gemaakt; opleidingen afgerekend op output; onderzoek moet valoriseren en opschalen. Alles wat traag, kritisch of fundamenteel is, raakt in de verdrukking.
Wie politieke verantwoordelijkheid draagt
De verschraling van het onderwijs is geen natuurverschijnsel. Het komt voort uit jarenlange politieke keuzes. Met de huidige formatie van CDA, VVD en D66 hangt opnieuw een koers boven de markt waarin efficiëntie en begrotingsdiscipline zwaarder wegen dan publieke waarden. Docenten en studenten hebben weinig vertrouwen: eerdere bezuinigingen werden gesteund door VVD, NSC en BBB, terwijl partijen die willen investeren structureel te weinig macht kregen om de afbraak te stoppen.
Veel Amsterdammers houden hun hart vast. Niet uit cynisme, maar uit ervaring.
Militarisering van kennis: van universiteit naar verlengstuk van de staat
De nieuwste ontwikkeling gaat verder dan bezuinigingen alleen. Achter het bestuurlijke jargon verschijnt een ander vocabulaire: defensie, dreigingsanalyse, innovatieprogramma’s, een “Nederlands DARPA”. Het idee dat universiteiten moeten meedraaien in militaire innovatieprogramma’s – niet als keuze, maar als strategische noodzaak.
Op de Dam werd dat haarscherp zichtbaar. Een docent merkte op dat in de onderhandelingen het woord defensie 22 keer viel, krijgsmacht zes keer, en onderwijs slechts drie. Een student vroeg hardop: “Hoe kan je nou vaker praten over bommen dan over boeken?”
Universiteiten openen inmiddels defensiecentra op de campus. Onderzoeksfinanciering wordt steeds vaker afhankelijk van derde partijen, waaronder defensie en fossiele industrie. Een wiskundedocent zei: “Ik kán berekenen hoe je een mortiergranaat afschiet. Maar als mijn subsidie daaraan wordt gekoppeld, ben ik weg. Ik ga niet berekenen hoe je iemand dood moet maken.”
Dit raakt aan de kern van academische vrijheid. Onderwijs dat wordt aangestuurd door veiligheidsdoelen is geen vrij onderwijs meer. Het is kennis in dienst van macht – precies de ontwikkeling waar Spinoza zijn hele leven tegenin schreef.
Stemmen van de Dam
Tussen de spandoeken en de windstoten klonken stemmen die niet draaiden om abstracties, maar om dagelijkse realiteit:
Een student: “Het vorige kabinet heeft het hoger onderwijs geprobeerd te slopen. Dat ze weg zijn helpt, maar de reparatie moet nog beginnen.”
Een docent: “Niemand werkt de uren die in het contract staan. We zitten al op het randje. En dan willen ze óók nog dat we voor defensie gaan werken?”
Een andere demonstrant: “D66 noemt zich de onderwijspartij, maar dan moet je je bord met ‘we draaien de bezuinigingen terug’ ook waarmaken.”
En iemand die al tientallen jaren onderwijs geeft: “Politiek moet niet de baas worden over het onderwijs. Zeker niet als ze het willen gebruiken voor hun eigen oorlogstaal.”
Er klonk een liedregel die bleef hangen: “Geef ons tijd voor een nieuw verhaal.” Niet als smeekbede, maar als uitnodiging aan iedereen die wil leven in een stad waar denken vrij blijft.
Waarom mensen blijven terugkomen
Generatie na generatie staan studenten en docenten op tegen dezelfde druk: de neiging om onderwijs te reduceren tot instrument. Soms winnen ze tijd, soms verliezen ze terrein. Maar dat ze blijven terugkomen, zegt alles. Ze verdedigen niet alleen hun eigen toekomst, maar de mogelijkheid van een samenleving die niet bang is voor kritische vragen.
De Dam als belofte
Misschien is dat de diepste betekenis van deze bijeenkomsten: dat er niet alleen verzet wordt gepleegd, maar ook een belofte wordt vastgehouden. De belofte dat onderwijs publieke ruimte blijft. Dat student en docent bondgenoten zijn. Dat kennis niet wordt afgemeten in snelheid maar in diepte. Dat vrijheid van denken meer is dan een ideaal; het is een praktijk die elke dag opnieuw bevochten wordt.
Op de stenen van de Dam, in de stad die Spinoza vormde en uitdreef, wordt geoefend in iets wat geen spreadsheet kan meten: collectieve waardigheid.
Vond je dit een interessant artikel?
