We hebben lang gedaan alsof markten neutraal zijn. Alsof vrije handel vanzelf vrede brengt. Alsof groei een natuurwet is. Maar wat zich nu aftekent, is geen tijdelijke crisis van globalisering. Het is de terugkeer van een ouder patroon: roofkapitalisme. Handelsbeperkingen stapelen zich op, technologie wordt strategisch bezit, grondstoffen krijgen militaire waarde. Het neoliberale verhaal wankelt.
Volgens de Franse historicus en econoom Arnaud Orain leven we niet meer in een tijd van open expansie, maar in wat hij eindigheidskapitalisme noemt. Een systeem dat uitgaat van schaarste. Van het idee dat de wereld begrensd is — en dat wie te laat komt, misgrijpt. Het is een vorm van kapitalisme die niet langer doet alsof iedereen kan winnen, maar openlijk draait om toe-eigening: wie sterker is, neemt wat schaars is.
Dat zie je wanneer een dominante macht zich bedreigd voelt. Vrije handel maakt plaats voor bescherming. Concurrentie wordt geopolitiek. Dat gebeurde in de zeventiende eeuw, toen vanuit Amsterdam schepen vertrokken die niet alleen handelden, maar gebieden onderwierpen. Het gebeurde opnieuw rond 1900, toen koloniale wedloop en maritieme rivaliteit uitmondden in wereldoorlogen. En het gebeurt nu, in de spanningen tussen de Verenigde Staten en China.
Ook Nederland staat daar middenin.
Rotterdam is de slagader waar olie, gas en grondstoffen Europa binnenstromen. Amsterdam organiseert via banken, verzekeraars en investeringsfondsen het kapitaal dat zulke stromen mogelijk maakt. Wat wij vaak “handel” noemen, is in werkelijkheid strategische afhankelijkheid. In dit systeem draait macht minder om productie dan om controle over logistiek en distributie: wie havens, routes en opslag beheerst, beheerst de keten.
ASML laat zien hoe snel dat kantelt. Wat een mondiaal technologiebedrijf leek, wordt nu speelbal in een machtsstrijd. Exportbeperkingen maken duidelijk: kennis is geen neutrale koopwaar meer, maar geopolitiek instrument.
En Groningen herinnert ons aan de andere kant van het verhaal. Gaswinning bracht miljarden op, maar de kosten werden lokaal betaald. Huizen scheurden, vertrouwen brokkelde af. Besluiten elders, gevolgen hier. Dat is roofkapitalisme in eigen land: opbrengsten bovenin, risico’s en schade onderin. Dat patroon keert telkens terug wanneer schaarste leidend wordt.
Intussen stijgt de wereldwijde consumptie. De energietransitie vraagt om nieuwe mijnbouw en nieuwe afhankelijkheden. Tegelijk besloot Donald Trump onlangs om klimaatregels terug te draaien en de fossiele industrie opnieuw ruim baan te geven. Emissienormen worden afgezwakt, olie- en gaswinning aangemoedigd. Het signaal is helder: energiezekerheid en industriële macht gaan vóór klimaatbeperking. In plaats van planetaire grenzen te erkennen, wordt de resterende fossiele ruimte opgeëist zolang het nog kan. De planeet is eindig, maar het systeem zoekt geen rem, alleen controle. Wie toegang heeft tot grondstoffen, technologie of zeeroutes, vergroot zijn macht. Het gaat niet alleen om toegang, maar om beheersing van de hele keten — van winning en verwerking tot transport en verkoop.
Die logica versterkt autoritaire trekken. Democratie vertraagt, overleg kost tijd. Maar in een wereld die wordt voorgesteld als een strijd waarin winst van de één verlies van de ander betekent, telt snelheid en concentratie van macht. Ook in steden als Amsterdam zie je hoe grote investeerders en strategische belangen zwaarder wegen dan bewoners.
Die concentratie van macht speelt zich niet alleen af tussen staten, maar ook binnen landen. Terwijl schaarste het dominante verhaal wordt, stapelt rijkdom zich op bij een kleine groep. In Nederland bezit een kleine groep vermogenden samen honderden miljarden euro’s, en een handvol van hen financiert een aanzienlijk deel van de grote politieke donaties. Democratie belooft één mens, één stem. Maar kapitaal krijgt vaak meer gehoor dan stemmen wanneer beleid mede wordt gevormd door wie het kan betalen.
De vraag is niet alleen welk systeem het neoliberalisme opvolgt. De vraag is hoe wij ons daartoe verhouden. Blijven we knooppunt van een wereld waarin blokken elkaar bevechten om toegang tot wat schaars is?
Of durven we de macht over energie, infrastructuur, technologie en grond stap voor stap terug te brengen onder publieke en democratische zeggenschap? Niet als staatsreflex, maar als gedeelde verantwoordelijkheid — via coöperaties, publieke investeringsfondsen, lokale energiebedrijven en stedelijke regie op grond en wonen.
Eindigheid is een feit. De vraag is niet of er grenzen zijn, maar wie binnen die grenzen mag beslissen — en in wiens belang.
Vond je dit een interessant artikel?
