Er zijn zinnen die klinken als een waarschuwing achteraf. “Het Westen zoals wij het kenden bestaat niet meer,” zei Ursula von der Leyen onlangs. Je hoeft niet precies te weten wat zij met “het Westen” bedoelt om te voelen dat hier iets instort. Niet een alliantie, niet een handelsblok, maar een moreel verhaal. Een zelfbeeld dat decennialang standhield, en nu scheurt.
Dat verhaal ontstond tijdens de Koude Oorlog. Het werd vooral geschreven door Amerikaanse politici, denkers en media. Het Westen, zo luidde de belofte, stond voor democratie, rechtsstaat en mensenrechten. Tegenover het fascisme en het stalinisme zou een vrij, rationeel en humaan samenlevingsmodel staan. De Verenigde Staten hadden, zo ging het verhaal, Duitsland, Italië en Japan geholpen aan nieuwe grondwetten. Hun universiteiten, denktanks en cultuurindustrie produceerden ondertussen een geruststellend wereldbeeld: de geschiedenis had ontspoord, ja, maar haar morele boog boog toch richting een liberale, Amerikaanse toekomst.
In dat morele universum stonden Auschwitz en de Goelag symbool voor het absolute kwaad. Hiroshima viel daar opvallend buiten. “Nooit meer” werd een educatief project, een institutionele belofte, bewaakt door internationale organisaties en herinneringsrituelen. Maar wat zich nu opnieuw aftekent — openlijk, technologisch ondersteund, live uitgezonden — laat zien hoe dun dit verhaal altijd al was.
Toen Europa in 1914 met enthousiasme de slachtbank op marcheerde, schreef Henry James dat deze “afgrond van bloed en duisternis” alles prijsgaf wat men had geloofd over vooruitgang. Sigmund Freud sprak twee jaar later over een beschaving die haar eigen trots had verbrijzeld. Wat stabiel leek, bleek broos. Wat beschaafd heette, bleek bereid tot massamoord.
Die ervaring keert terug. Niet als herhaling, maar als herkenning. We hebben opnieuw gezien hoe georganiseerde wreedheid breed wordt gelegitimeerd. Hoe morele zekerheden verdampen. Hoe figuren en instellingen die ooit stonden voor vooruitgang hun aura verliezen. Het wordt moeilijk om nog onbevangen te luisteren naar Simon Schama, wanneer hij complottheorieën over Palestijnen verspreidde terwijl Gaza werd verwoest, en later een hongersnood ontkende. Het maakt het verhaal van eeuwige Joodse vervolging ook niet helderder wanneer de staat die zich presenteerde als schild tegen genocide zelf genocide pleegt — met steun van christelijk-nationalistische krachten in de Verenigde Staten.
Het nazisme werkte in het geheim. Wat we nu meemaken gebeurt in het volle licht. Met camera’s, algoritmen en publieke goedkeuring. Dat is geen verzachtende omstandigheid, maar een verergering. Het laat zien hoe modern kwaad niet alleen radicaal is, maar ook banaal, genormaliseerd, juridisch ingekaderd. Holocaustherinnering is daarbij niet langer een waarschuwing, maar een rechtvaardiging geworden. “Nooit meer” geldt blijkbaar alleen voor sommigen.
Ook andere pijlers van de naoorlogse orde brokkelen af. Mensenrechten, ooit een wapen tegen het communisme en later tegen islamitische landen, blijken altijd selectief te zijn geweest. Ze werden gedefinieerd als burgerlijke en politieke rechten, zelden als sociale of economische. Ze legitimeerden sancties en interventies, maar zwegen over groeiende ongelijkheid, ontbrekende zorg, uitgeholde democratieën en de greep van bedrijfsbelangen op politiek. Mensenrechten als geopolitiek instrument, niet als universeel principe.
Maar niets oogt zo uitgehold als het anti-totalitarisme zelf. Dat negatieve zelfbeeld — wij zijn in elk geval niet zoals zij — diende decennialang om Amerikaanse en Israëlische democratieën moreel te verheffen, terwijl hun structurele tekortkomingen buiten beeld bleven. Dat was geen onschuldige blinde vlek. Het was een actief verdoezelen.
Na Hitler en Stalin concludeerden veel Europese denkers dat er een nieuwe manier van denken nodig was. De Verlichting had gefaald. Rede, wetenschap en vooruitgang bleken geen bescherming tegen industriële massamoord. Albert Camus vroeg zich af waarom moreel oordeel verlamde juist toen misdaden groter werden. Misschien, suggereerde hij, omdat de daders zichzelf presenteerden als morele vernieuwers. Ze spraken de taal van rechtvaardigheid terwijl ze vernietigden. Zij waren de eersten die kampen onder de vlag van vrijheid bouwden.
Hannah Arendt analyseerde hoe taal zelf werd gecorrumpeerd. Hoe ideologieën van groei en expansie de beste geesten verleidden. Imperialisme, schreef zij, trok “tragische en quichotachtige dwazen” aan. Mensen die dachten het goede te dienen, maar blind waren voor de vernietiging die ze aanrichtten.
Voor gekoloniseerde volkeren was dit geen openbaring. In Azië, Afrika en Latijns-Amerika wist men al lang hoe witte macht zichzelf presenteerde als filantropie. Genocide, slavernij en dictatuur werden verpakt als beschaving. Zelfs liberale denkers bevestigden raciale hiërarchieën. John Stuart Mill noemde Indiërs ongeschikt voor zelfbestuur. Charles Dickens pleitte na een opstand in India voor uitroeiing.
Het is dan ook niet vreemd dat antikoloniale denkers weinig geloof hechtten aan het idee dat liberale democratie per definitie anti-totalitair zou zijn. Mahatma Gandhi zag westerse democratieën als morele dekmantels voor kapitalistisch geweld. George Padmore stelde dat democratisch en fascistisch imperialisme varianten waren van hetzelfde systeem.
Die waarschuwingen werden genegeerd. In de Verenigde Staten ontbrak de zelftwijfel die Europa had afgedwongen. Terwijl oorlog en dictatuur daar huishielden, groeide Amerika in macht en rijkdom. Het produceerde geen denkers van het kaliber Camus of Arendt. De overtuiging dat democratie, wetenschap en vrije handel universele oplossingen waren, bleef onaangetast.
Na 1945 werd “het Westen” een geopolitieke identiteit. Anti-totalitarisme werd een wapen om vijanden te benoemen — Mao, later Bin Laden — en om zichzelf moreel te legitimeren. Zelfs landen met een naziverleden of fascistische regimes pasten moeiteloos in dit kamp. Dissidenten als Czesław Miłosz en Aleksandr Solzjenitsyn werden ingezet om kapitalistische superioriteit te bewijzen, terwijl zij zelf waarschuwden voor conformisme en propaganda in het Westen.
Na de Koude Oorlog leek het alternatief verdwenen. Geschiedenis was af. Democratie en markt hadden gewonnen. Amerikaanse intellectuelen herleefden een politiek messianisme dat Europa had afgezworen. Denkers als Samantha Power, Michael Ignatieff en Niall Ferguson riepen op tot humanitaire oorlogen. Democratie kon worden afgedwongen met bommen. Mensenrechten met marteling.
Guantánamo was geen ongeluk. Het was een logisch gevolg. Net als de openlijke discussies over “toelaatbare dwang”. De taal van vrijheid legitimeerde opnieuw geweld.
Dat deze orde uiteindelijk werd ontmanteld door Donald Trump is geen ironie, maar consequentie. Hij gooide het liberale masker weg en behield de hiërarchieën. Raciaal, economisch, geopolitiek. Wat verborgen was, werd openlijk.
Hannah Arendt waarschuwde al dat de ondergrondse stroom van westerse geschiedenis ooit weer boven zou komen. Dat moment is geen abstract toekomstbeeld meer. Het gebeurt nu. In 2026. Niet als plotselinge breuk, maar als versnelling: van wat lang werd ontkend, verdoezeld, uitbesteed.
Het idee van het Westen spoelt weg. Niet omdat het werd aangevallen door buitenstaanders, maar omdat het van binnenuit leegliep. Omdat het vrijheid zei, maar hiërarchie bedoelde. Omdat het mensenrechten predikte, maar ze toepaste naar ras, paspoort en strategisch belang. Wat overblijft is geen ruïne, maar een keuze die te lang is uitgesteld: blijven we vasthouden aan morele uitzonderingen, of durven we eindelijk te erkennen dat barbarij niet tegenover onze beschaving staat, maar erin besloten ligt?
Niet om te capituleren. Maar om opnieuw te beginnen. Zonder mythes. Zonder morele immuniteit. Met solidariteit als uitgangspunt, en met de bereidheid om macht af te breken waar zij zich als beschaving vermomt.
Vond je dit een interessant artikel?
