Een muur is nooit alleen een muur. In elke stad zie je hoe beton niet neutraal is, maar richting geeft aan wie binnen mag en wie buiten blijft. Een checkpoint is geen simpel hek en een paspoort geen onschuldig boekje. Architectuur organiseert ruimte, en wie ruimte organiseert, organiseert macht.
The Architecture of Modern Empire vertrekt vanuit dat inzicht. Arundhati Roy kijkt niet naar incidenten, maar naar constructies. Ze zoekt de verbinding tussen geld, geweld en ideologie en vraagt hoe die samen een stabiel geheel vormen. Niet alleen wie er bovenaan staat, maar welk bouwwerk hen daar houdt.
Wat is het moderne imperium?
Het moderne imperium draagt geen kroon, maar draait op markten, schulden en permanente oorlog, zichtbaar of diffuus. Na 11 september werd de zogenoemde oorlog tegen terreur geen tijdelijke reactie maar een blijvende infrastructuur. Noodwetten werden normaal bestuur, toezicht werd routine en veiligheid veranderde in een bestuurlijk principe waarmee controle werd gelegitimeerd.
Militaire macht is daarbij slechts één laag. Minstens zo bepalend zijn contracten, handelsverdragen en investeringsbescherming. Het Internationaal Monetair Fonds en de Wereldbank treden op als adviseurs, maar hun voorwaarden herschikken nationale economieën. Wat ooit publieke voorziening was, verschuift naar de markt. Water, energie, zorg en land worden onderdeel van financiële berekening.
Neoliberalisme fungeert als bindmiddel. Het presenteert zich als bevrijding, maar vergroot vooral de speelruimte van kapitaal en verkleint die van arbeid. Burgers worden aangesproken als consumenten, gemeenschappen als markten en sociale rechten als producten. Steeds weer komt dezelfde spanning bovendrijven: wie ervaart hier werkelijk vrijheid?
Globalisering als gestuurd proces
Globalisering wordt vaak voorgesteld als onvermijdelijk, alsof kapitaal net zo vanzelfsprekend stroomt als regenwater. Maar achter elke stroom schuilen regels, routes en belangen. Multinationals, staten en internationale instituties ontmoeten elkaar in formele structuren waar winst als algemeen belang wordt gepresenteerd en groei als morele noodzaak. Wie dat betwist, krijgt het etiket achterlijk of gevaarlijk.
Zo blijkt globalisering geen neutrale ontwikkeling maar een geordend krachtenveld. Beloningen hopen zich op aan de top, terwijl risico’s naar beneden sijpelen. Grootschalige damprojecten en mijnbouw worden verkocht als vooruitgang, terwijl gemeenschappen hun land verliezen, bossen verdwijnen en water vervuild raakt. Wat resteert is afhankelijkheid voor velen en rendement voor enkelen. Dat patroon herhaalt zich te consequent om toeval te zijn.
Nationalisme als omleiding
Wanneer banen verdwijnen, huren stijgen en publieke voorzieningen worden uitgehold, voelen mensen hoe bestaanszekerheid afbrokkelt. In die onzekerheid biedt nationalisme houvast. Het schetst een herkenbaar wij en geeft betekenis aan verlies.
Tegelijk verschuift het de blik. De sluiting van een fabriek door mondiale kapitaalstromen wordt vertaald in wantrouwen tegenover migranten. Bezuinigingen op sociale zekerheid monden uit in ressentiment tegen religieuze minderheden. Zo verandert economische ontwrichting in cultureel conflict en blijft de onderliggende machtsstructuur grotendeels buiten beeld.
Of het nu gaat om India, de Verenigde Staten of Europa, de combinatie van autoritair bestuur en marktliberalisering blijkt opmerkelijk stabiel. Repressie en privatisering versterken elkaar en houden het geheel overeind.
Technologie als versneller
Digitale infrastructuur voegt een nieuwe laag toe. Wat ooit openlijk geweld was, verschijnt nu als dataverzameling, profilering en geautomatiseerde besluitvorming. Platformbedrijven functioneren als semi-publieke ruimtes zonder democratische controle, terwijl algoritmes bepalen wie zichtbaar is, wie krediet krijgt en wie als risico geldt. Technologie maakt toezicht efficiënter en propaganda gerichter, maar verandert niets aan de onderliggende machtsvraag: wie plukt de vruchten en wie draagt de lasten?
Ecologie als breuklijn
De ecologische dimensie laat zien hoe diep de logica reikt. De aarde wordt benaderd als voorraad, bossen als kapitaal en rivieren als energiebron. Klimaatverandering treft vooral gemeenschappen die het minst hebben bijgedragen aan de uitstoot, terwijl aandeelhouders profiteren van extractie en groei. Dat volgt niet uit een misrekening, maar uit een economisch model dat expansie boven evenwicht stelt. Op een eindige planeet leidt die koers onvermijdelijk tot breuken, meestal daar waar bescherming het zwakst is.
Schrijven en organiseren
Wat Roy bijzonder maakt, is haar manier van verbinden. Ze vertrekt vanuit concrete ervaringen en legt lijnen naar mondiale structuren. Een dorp dat onder water verdwijnt staat niet op zichzelf, maar weerspiegelt een wereldorde waarin winst prioriteit krijgt boven leven. Haar schrijven blijft dicht bij mensen die weerstand bieden en weigert de afstand van academische abstractie.
Verzet krijgt zo een tastbare vorm. Het begint bij gemeenschappen die nee zeggen tegen landroof, censuur of discriminerende wetgeving, en het groeit door gezamenlijke verbeelding. Wat als noodzakelijk wordt gepresenteerd, blijkt ontworpen. En wat ontworpen is, kan worden herzien.
Als het moderne imperium een bouwwerk is, dan bevinden wij ons midden in dezelfde ruimte. De uitdaging ligt niet alleen in het blootleggen van de constructie, maar ook in het ontwikkelen van alternatieven: andere economische praktijken, andere vormen van zorg en andere manieren om democratie te organiseren.
Solidariteit verschijnt dan niet als leus maar als praktijk. Ze vraagt langdurige inzet en het vermogen om verbanden te blijven zien tussen oorlog elders en bezuiniging hier, tussen surveillance en racialisering, tussen klimaatcrisis en kapitaalaccumulatie. Wat wij gezamenlijk opbouwen kan uitsluiten of ondersteunen. De richting die we kiezen wordt zichtbaar in hoe we ons organiseren en voor elkaar instaan.
The Architecture of Modern Empire is verkrijgbaar via Fort van Sjakoo in Amsterdam, een onafhankelijke, radicaal geëngageerde boekhandel die al decennia ruimte maakt voor kritische stemmen en bewegingen van onderop. Bestellen kan hier: www.sjakoo.nl/the-architecture-of-modern-empire