Fascisme begint zelden met laarzen op straat. Het begint vaker met woorden. Met het aanwijzen van een vijand. Met de belofte dat alles weer eenvoudig wordt als “zij” verdwijnen, zwijgen of zich aanpassen. Het begint met een leider die zegt namens “het volk” te spreken, terwijl hij vooral bepaalt wie nog tot dat volk mag behoren.
Daarom moeten we precies zijn. Niet elke harde rechtse uitspraak is fascisme. Niet elke autoritaire politicus is automatisch fascist. Maar het woord voorzichtig gebruiken betekent niet dat we moeten wegkijken. Integendeel. Juist omdat fascisme zoveel vernietiging heeft aangericht, moeten we het herkennen wanneer het opnieuw vorm krijgt.
Fascisme is een autoritaire, ultranationalistische ideologie die in de vroege twintigste eeuw opkwam, vooral in Italië onder Benito Mussolini en later in Duitsland onder Adolf Hitler. Het verwerpt democratie, gelijkheid en menselijke waardigheid. Het verheerlijkt macht, geweld, gehoorzaamheid en nationale zuiverheid. Het verdeelt de samenleving in wie erbij hoort en wie als bedreiging wordt gezien.
Fascisme is geen gewone politieke stroming. Het is een project dat de samenleving wil herordenen rond één leider, één volk, één waarheid en één vijandbeeld.
De leider als redder
In fascistische bewegingen wordt de leider voorgesteld als de enige die het land kan redden. Hij staat zogenaamd boven partijen, boven kritiek, soms zelfs boven de wet. Zijn intuïtie telt zwaarder dan feiten. Zijn wil wordt gelijkgesteld aan de wil van het volk.
Dat is gevaarlijk omdat politiek dan niet langer draait om debat, controle en verantwoordelijkheid, maar om trouw. Wie kritiek heeft, wordt niet gezien als tegenstander, maar als verrader.
Nationalisme als wapen
Fascisme gebruikt nationalisme niet als liefde voor een land, maar als wapen tegen mensen. De natie wordt voorgesteld als iets zuivers dat bedreigd wordt door buitenstaanders, minderheden, migranten, linkse bewegingen, journalisten, kunstenaars, feministen, vakbonden of rechters.
Daarmee maakt fascisme van sociale problemen culturele oorlogen. Armoede, onzekerheid en woede worden niet gericht op degenen die profiteren van ongelijkheid, maar op groepen die al kwetsbaar zijn. Zo blijven macht en bezit buiten schot.
Vijandschap tegen democratie
Fascisme verdraagt democratie alleen zolang die gebruikt kan worden om macht te winnen. Daarna worden onafhankelijke instituties aangevallen: de pers, de rechtspraak, het parlement, onderwijs, wetenschap, vakbonden en maatschappelijke organisaties.
Vrijheid van meningsuiting geldt dan vooral voor de machthebbers en hun aanhang. Voor anderen komt er intimidatie, censuur of geweld. De rechtsstaat wordt uitgehold, stap voor stap, vaak met keurige woorden en wettelijke procedures.
Geweld en militarisme
Fascisme verheerlijkt geweld. Niet alleen als middel, maar als bewijs van kracht. Oorlog, onderdrukking en straatgeweld worden voorgesteld als manieren om de natie te zuiveren of te herstellen.
Daarom gaat fascisme vaak samen met militarisme, mannelijkheidscultus en minachting voor kwetsbaarheid. Zorg wordt zwakte genoemd. Compassie wordt belachelijk gemaakt. Hardheid wordt de norm.
Anticommunisme en aanval op links
Fascistische bewegingen keren zich fel tegen socialisme, communisme, anarchisme en vakbondsstrijd. Dat is geen bijzaak. Links organiseert mensen rond klasse, solidariteit en gedeelde belangen. Fascisme probeert die solidariteit te breken.
Waar arbeiders, huurders, studenten of minderheden zich organiseren tegen uitbuiting, probeert fascisme hen uit elkaar te spelen. De woede over lage lonen, woningnood en bestaansonzekerheid wordt omgeleid naar zondebokken. Zo beschermen fascistische bewegingen vaak de belangen van bezitters, grote bedrijven en oude elites, ook wanneer ze zich voordoen als opstandig of volks.
Racisme, uitsluiting en vervolging
Fascisme heeft vijanden nodig. Zonder vijandbeeld valt het verhaal uit elkaar. Die vijanden kunnen verschillend worden ingevuld: Joden, Roma en Sinti, moslims, migranten, zwarte mensen, queer personen, linkse activisten, mensen met een beperking, vluchtelingen of andere groepen die als “vreemd” of “gevaarlijk” worden neergezet.
Dit begint met taal. Daarna volgen maatregelen. Daarna uitsluiting. En waar fascisme volledig de macht krijgt, volgt vaak vervolging, opsluiting, deportatie of moord. De geschiedenis laat zien hoe snel ontmenselijking kan verschuiven van woorden naar beleid en van beleid naar geweld.
Controle over cultuur en waarheid
Fascistische regimes willen niet alleen regeren over wetten en grenzen. Ze willen ook bepalen wat waar is, wat mooi is, wat normaal is en wie herinnerd mag worden. Kunst, onderwijs, media en wetenschap worden onder druk gezet. Kritisch denken wordt verdacht gemaakt. Geschiedenis wordt herschreven.
Dat is nodig omdat fascisme leeft van mythevorming. Het belooft terugkeer naar een verzonnen verleden: een tijd waarin alles zogenaamd ordelijk, puur en sterk was. Maar dat verleden heeft nooit bestaan zoals het wordt verkocht. Het is propaganda met nostalgie als verpakking.
Waarom fascisme bestreden moet worden
Fascisme ondermijnt alles wat een vrije en rechtvaardige samenleving nodig heeft: gelijke rechten, onafhankelijke rechtspraak, vrije pers, politieke oppositie, vakbonden, culturele vrijheid en bescherming van minderheden.
Het bestrijden van fascisme is daarom geen kwestie van smaak of partijpolitiek. Het is een morele en democratische noodzaak. Niet omdat iedereen hetzelfde moet denken, maar juist omdat mensen verschillend moeten kunnen leven zonder angst.
Fascisme groeit waar ongelijkheid wordt genegeerd, waar mensen zich verlaten voelen, waar elites hun macht beschermen en waar woede bewust naar beneden wordt gericht. Daarom is antifascisme meer dan nee zeggen tegen extreemrechts. Het betekent ook bouwen aan bestaanszekerheid, publieke voorzieningen, echte democratie, antiracisme, solidariteit en sociale rechtvaardigheid.
Wie fascisme wil tegenhouden, moet niet alleen kijken naar vlaggen, symbolen en oude uniformen. Kijk naar wat er gebeurt. Wie wordt tot vijand gemaakt? Wie mag spreken? Wie wordt beschermd? Wie profiteert van de angst? En wie betaalt de prijs?
Fascisme begint wanneer mensen ongelijkwaardig worden gemaakt. Het antwoord begint waar mensen weigeren daarin mee te gaan. Niet uit naïviteit, maar uit verantwoordelijkheid. Voor elkaar, voor de vrijheid, en voor een samenleving waarin niemand hoeft te verdwijnen om een ander zich veilig te laten voelen.