Een scholier staat voor een schoolgebouw waar al weken lessen uitvallen. Een verpleegkundige probeert rond te komen van een salaris dat nauwelijks meestijgt met de kosten van levensonderhoud. Een gepensioneerde rekent in de supermarkt uit wat er deze maand nog overblijft. Het zijn verschillende levens, met verschillende problemen, maar in Frankrijk komen hun zorgen steeds vaker samen op straat. En zodra die protesten uitlopen op confrontaties met de politie, gebeurt er iets merkwaardigs. De aandacht verschuift van de omstandigheden waartegen mensen demonstreren naar de vraag of hun woede Marine Le Pen misschien aan meer stemmen helpt.
Daar zit een politieke omkering in. Regeringen kunnen jarenlang bezuinigen en sociale hervormingen doorvoeren ondanks massaal verzet. Maar zodra mensen daartegen in opstand komen, moeten vooral zij uitleggen of hun protest niet gevaarlijk is voor de democratie. De verantwoordelijkheid verschuift van degenen die het beleid bepalen naar degenen die de gevolgen ervan ondervinden.
Op zaterdag 17 oktober 2026 trokken volgens het Franse ministerie van Binnenlandse Zaken 550.000 mensen de straat op. De organisatoren spraken van 800.000 demonstranten. In verschillende steden waren vernielingen, branden en confrontaties met de politie, hoewel het grootste deel van de demonstraties vreedzaam verliep. Een dag later verscheen in het Financieele Dagblad een analyse met de kop: ‘Gewelddadige Franse protesten spelen uiterst rechtse Le Pen in de kaart.’
Die kop is interessant, niet omdat de mogelijkheid dat extreemrechts profiteert van maatschappelijke onrust onbespreekbaar zou zijn, maar vanwege de richting waarin hij de aandacht stuurt. Honderdduizenden mensen komen in beweging vanwege hun onderwijs, inkomen en toekomst, terwijl de politieke discussie zich al snel concentreert op de electorale gevolgen van hun optreden. De vraag waarom zoveel mensen het vertrouwen in hun regering verliezen, raakt ondergeschikt aan de vraag welke partij daarvan kan profiteren.
Op Doorbraak verscheen vervolgens een reactie onder de titel Wie profiteert van de rellen in Frankrijk? De auteur stelt een vraag die verder gaat dan de gebeurtenissen van die ene zaterdag: waarom zouden demonstranten verantwoordelijk worden gehouden voor een mogelijke groei van extreemrechts, terwijl de regeringen die jarenlang het beleid bepaalden veel minder nadrukkelijk ter verantwoording worden geroepen? Het is een ongemakkelijke vraag, omdat ze niet alleen iets zegt over Frankrijk, maar ook over de manier waarop we in Nederland naar protest, politieke verantwoordelijkheid en democratie kijken.
Van het klaslokaal naar de straat
De Franse protestbeweging begon bij scholieren die genoeg hadden van de omstandigheden op hun scholen. Ze klaagden over ontbrekende leraren, overvolle roosters en gebouwen waar jarenlang te weinig in was geïnvesteerd. Op honderden middelbare scholen werden ingangen geblokkeerd. Wat begon als verzet tegen concrete problemen in het onderwijs, groeide uit tot een beweging waarin ook docenten, studenten, werknemers en vakbonden zich herkenden.
Dat is minder vanzelfsprekend dan het misschien lijkt. Een scholier die voor een gesloten schoolgebouw staat, heeft niet onmiddellijk dezelfde belangen als een werknemer die een hoger loon eist of een gepensioneerde die zich zorgen maakt over zijn inkomen. Toch kunnen zulke ervaringen elkaar raken. Wie merkt dat er op school geen geld is voor voldoende personeel, hoort thuis misschien dezelfde verhalen over een ziekenhuis waar de werkdruk oploopt of een ouder die ondanks een volledige werkweek moeite heeft de huur te betalen. De problemen verschillen, maar steeds opnieuw klinkt de boodschap dat er nu eenmaal onvoldoende geld beschikbaar is.
Op 13 oktober gingen volgens het Franse ministerie van Binnenlandse Zaken ruim 160.000 mensen de straat op. Enkele dagen later waren dat er aanzienlijk meer. Ook de gele hesjes, die vanaf 2018 protesteerden tegen onder meer de stijgende kosten van levensonderhoud, kwamen opnieuw in beeld. De beweging werd daarmee breder dan het onderwijs alleen, zonder dat alle deelnemers plotseling dezelfde politieke overtuigingen of eisen deelden.
De Franse vakbond CGT steunde de demonstraties van 17 oktober nadrukkelijk. De vakbond wilde niet alleen aandacht voor lonen, pensioenen en publieke voorzieningen, maar zag in gezamenlijke sociale strijd ook een mogelijkheid om te voorkomen dat extreemrechts de maatschappelijke onvrede naar zich toe zou trekken. Dat is een wezenlijk andere benadering dan het idee dat protest vooral gevaarlijk is omdat Le Pen ervan zou kunnen profiteren. De CGT vertrekt vanuit de gedachte dat mensen die samen opkomen voor betere levensomstandigheden juist een alternatief kunnen ontwikkelen voor de politiek van angst, uitsluiting en zondebokken.
Natuurlijk ontstaat solidariteit niet vanzelf doordat mensen dezelfde straat delen. Ook binnen protestbewegingen bestaan politieke tegenstellingen, vooroordelen en botsende belangen. Maar waar mensen elkaar uitsluitend kennen als concurrenten op de arbeidsmarkt, als belastingbetalers die voor anderen zouden moeten opdraaien of als groepen die om schaarse voorzieningen vechten, kan gezamenlijke actie een ander gesprek mogelijk maken. Dan wordt zichtbaar dat een tekort aan leraren niet wordt veroorzaakt door een leerling met een migratieachtergrond, en dat een laag salaris niet vanzelf hoger wordt wanneer de grenzen dichtgaan.
Hoe de eisen achter de rellen verdwijnen
Wie de beelden van 17 oktober zag, kon moeilijk om het geweld heen. Auto’s werden in brand gestoken, winkels geplunderd en publieke gebouwen aangevallen. In verschillende steden raakten demonstranten en politieagenten gewond. In Saint-Étienne verloor een minderjarige demonstrant een hand. De Franse politie-inspectie onderzoekt de betrokkenheid van een politiegranaat.
Het zou gemakkelijk zijn om zulke gebeurtenissen weg te zetten als onvermijdelijke uitwassen van maatschappelijke woede, maar daarmee doe je mensen tekort die daadwerkelijk schade ondervinden. Een winkelier die zijn zaak vernield ziet worden, heeft weinig aan een politieke verklaring voor het geweld. Een voorbijganger die gewond raakt, wordt niet geholpen door de constatering dat de Franse samenleving onder grote spanning staat. Tegelijkertijd verdient ook het optreden van de politie kritische aandacht, zeker wanneer demonstranten ernstig gewond raken door wapens die de overheid inzet om de openbare orde te handhaven.
Het probleem ontstaat wanneer die gebeurtenissen het volledige verhaal worden. Honderdduizenden mensen kunnen vreedzaam demonstreren, maar brandende auto’s leveren nu eenmaal beelden op die gemakkelijker de televisiejournaals en voorpagina’s halen dan een gesprek met een scholier over uitgevallen lessen. Zodra die beelden de berichtgeving beheersen, verandert ook de politieke discussie. Ministers spreken over veiligheid en ordehandhaving, commentatoren vragen zich af welke partij van de onrust profiteert en de oorspronkelijke eisen verdwijnen ergens tussen de arrestatiecijfers en de verkiezingspeilingen.
Dat is geen pleidooi om geweld te verzwijgen of te vergoelijken. Het gaat om de vraag waarom geweld zo gemakkelijk het kader wordt waarbinnen de hele protestbeweging wordt beoordeeld. Wanneer een regering een omstreden hervorming doorvoert, onderzoeken we doorgaans welke politieke belangen en economische opvattingen daarachter zitten. Wanneer mensen zich daartegen verzetten en een deel van het protest gewelddadig wordt, verschuift de aandacht opvallend snel naar de verantwoordelijkheid van de demonstranten voor alles wat daarna politiek zou kunnen gebeuren.
Doorbraak wijst terecht op het gevaar van die redenering. Wie voortdurend vraagt of demonstranten extreemrechts helpen, kan ongemerkt de indruk wekken dat maatschappelijke onvrede beter binnenskamers kan blijven zolang er een extreemrechtse partij klaarstaat om ervan te profiteren. Maar wat betekent dat voor mensen die al jarenlang ervaren dat hun klachten nauwelijks iets veranderen? Moeten zij wachten op een politiek gunstiger moment om betere scholen, hogere lonen of betaalbare publieke voorzieningen te eisen?
Daar komt bij dat niemand uit beelden van brandende barricades kan afleiden hoeveel kiezers daardoor daadwerkelijk richting Le Pen bewegen. Sommige mensen zullen zich afkeren van het geweld, anderen zullen zich juist herkennen in de woede over het regeringsbeleid. Politieke partijen proberen zulke gebeurtenissen vervolgens in hun eigen verhaal te passen. Wie wil weten wat dit betekent voor het stemgedrag, zal moeten onderzoeken waarom mensen van politieke voorkeur veranderen, welke overtuigingen zij al hadden en hoe zij de protesten beoordelen.
Wie bij maatschappelijke onrust vooral denkt aan verkiezingswinst voor extreemrechts, ziet gemakkelijk over het hoofd dat mensen ook samen iets kunnen veranderen.
Veertig jaar politiek waarin steeds minder mogelijk leek
De huidige Franse woede heeft een lange voorgeschiedenis. Sinds de jaren tachtig hebben opeenvolgende regeringen bezuinigd, publieke voorzieningen onder druk gezet en bedrijven meer ruimte gegeven. Ook linkse partijen bewogen daarin mee. Toen de socialist François Mitterrand in 1981 president werd, begon hij met ingrijpende sociale hervormingen. Twee jaar later koos zijn regering voor loonmatiging en een strenger economisch beleid.
In ons eerdere artikel Hoe de arbeidersbeweging haar macht verloor beschreven we hoe die omslag niet alleen in Frankrijk plaatsvond. Steeds vaker presenteerden regeringen economische keuzes als onvermijdelijk. Maar wie de rekening betaalt, welke belangen worden beschermd en hoeveel zeggenschap werknemers krijgen, blijft een politieke keuze.
In Frankrijk leidde dat herhaaldelijk tot grote protesten. Toen de regering in 2023 de pensioenleeftijd verhoogde, gebruikte premier Élisabeth Borne een grondwettelijke procedure om de hervorming zonder gewone stemming in de Nationale Vergadering door te voeren. Voor veel demonstranten bevestigde dat hun gevoel dat maanden van protest nauwelijks invloed hadden.
Die geschiedenis helpt verklaren waarom het vertrouwen in de politiek onder druk staat. Extreemrechts probeert van dat wantrouwen te profiteren door migranten en minderheden als zondebok aan te wijzen. Maar sociale onzekerheid leidt niet vanzelf tot extreemrechts. Mensen kunnen zich ook organiseren en gezamenlijk opkomen voor betere voorzieningen, hogere lonen en meer zeggenschap. Juist dat zien we terug in de huidige Franse protesten.
Als protest extreemrechts in de kaart zou spelen
Er ontstaat een merkwaardige situatie wanneer demonstranten voortdurend te horen krijgen dat hun acties extreemrechts in de kaart spelen. Protest tegen bezuinigingen zou kiezers naar Le Pen drijven. Maar hetzelfde argument horen we bij protest tegen racisme, bij solidariteit met vluchtelingen en bij de strijd voor de rechten van minderheden. Zo wordt vrijwel iedere vorm van verzet een mogelijk cadeau aan extreemrechts.
De vraag is dan niet meer of de eisen van demonstranten terecht zijn, maar of hun protest iemand zou kunnen afschrikken. Daarmee krijgt extreemrechts een merkwaardige invloed: zelfs zonder aan de macht te zijn, bepaalt de angst voor zijn groei hoeveel ruimte anderen krijgen om zich te verzetten. Wie die redenering blijft volgen, houdt uiteindelijk vooral één advies over: maak niet te veel bezwaar.
Wat de geschiedenis van Duitsland ons wel en niet vertelt
Doorbraak verwijst ook naar de laatste jaren van de Duitse Weimarrepubliek, toen economische crisis, massale werkloosheid en politieke ontwrichting samengingen met de groei van het nationaalsocialisme. Opeenvolgende regeringen voerden een streng bezuinigingsbeleid, terwijl de nazi’s steeds meer electorale steun verwierven. In januari 1933 werd Adolf Hitler benoemd tot rijkskanselier.
Die geschiedenis verdient aandacht, juist omdat de machtsovername niet kan worden begrepen als het eenvoudige gevolg van een bevolking die tijdens een economische crisis naar rechts schoof. Invloedrijke conservatieve politici en delen van het bedrijfsleven speelden een belangrijke rol bij Hitlers benoeming. Zij hoopten onder meer dat een autoritaire regering de linkse arbeidersbeweging zou terugdringen en hun eigen belangen zou beschermen.
Tegelijkertijd moeten we voorzichtig zijn met historische vergelijkingen. De nazi’s beschikten over een brede en uiteenlopende achterban, maakten gebruik van propaganda en politiek geweld en profiteerden van de diepe verdeeldheid tussen communisten en sociaaldemocraten. De ondergang van de Weimarrepubliek laat zich niet verklaren vanuit één oorzaak, laat staan dat de gebeurtenissen van toen rechtstreeks op het huidige Frankrijk kunnen worden geplakt.
Wat die geschiedenis wel duidelijk maakt, is dat extreemrechts niet uitsluitend groeit door woede onder gewone mensen. Ook gevestigde politieke en economische elites kunnen beslissende keuzes maken wanneer zij denken autoritaire bewegingen voor hun eigen doeleinden te kunnen gebruiken. De verantwoordelijkheid daarvoor ligt bij degenen die zulke samenwerking mogelijk maken, niet bij iedereen die eerder tegen sociale achteruitgang heeft geprotesteerd.
Dat onderscheid is ook vandaag van belang. Wanneer gevestigde partijen extreemrechtse standpunten overnemen, minderheden tot probleem verklaren of steeds verder meegaan in de taal van nationale dreiging en uitsluiting, kunnen zij niet vervolgens alle verantwoordelijkheid voor de groei van extreemrechts bij boze demonstranten neerleggen.
Politiek gebeurt niet alleen in het parlement
Er zit nog een andere beperking in de manier waarop protest vaak wordt besproken. Politieke betekenis wordt dan vrijwel volledig afgemeten aan verkiezingsuitslagen. Een demonstratie is succesvol wanneer een partij ervan profiteert, gevaarlijk wanneer een andere partij daardoor groeit en verder vooral interessant als aanwijzing voor wat er bij de volgende verkiezingen zou kunnen gebeuren.
Maar voor mensen die samen in actie komen, kan politiek veel eerder beginnen. Een scholier die met klasgenoten een vergadering organiseert, merkt dat problemen die eerst persoonlijk leken door anderen worden gedeeld. Een werknemer die zich aansluit bij een vakbond, ontdekt dat arbeidsvoorwaarden niet uitsluitend het resultaat zijn van individuele onderhandelingen met een werkgever. En bewoners die samen een publieke voorziening proberen te behouden, ervaren dat besluiten van bestuurders niet vanzelfsprekend het laatste woord hoeven te zijn.
Zulke ervaringen veranderen niet onmiddellijk de samenleving. Een vergadering kan mislukken, een staking kan weinig opleveren en een protestbeweging kan uiteenvallen zodra de eerste onderlinge meningsverschillen zichtbaar worden. Toch gebeurt er iets wat in verkiezingsanalyses gemakkelijk buiten beeld blijft. Mensen leren dat hun omstandigheden niet uitsluitend individuele problemen zijn en dat zij gezamenlijk invloed kunnen proberen uit te oefenen op beslissingen die eerder buiten hun bereik leken te liggen.
In de jaren zeventig werd dat zichtbaar bij de Franse horlogefabriek LIP in Besançon. Toen werknemers werden geconfronteerd met dreigende ontslagen, beperkten zij zich niet tot demonstraties en onderhandelingen. Ze namen ook zelf de productie ter hand en verkochten horloges om hun strijd voort te zetten. Daarmee stelden ze een vraag die veel verder ging dan het behoud van hun eigen banen: waarom zouden uitsluitend eigenaren en bestuurders mogen bepalen wat er met een onderneming en haar werknemers gebeurt?
De Franse scholieren van nu bevinden zich in een andere situatie. Zij organiseren geen fabriek en hun directe eisen gaan over onderwijs, personeel en de omstandigheden waarin zij moeten leren. Maar ook zij ervaren dat gezamenlijk optreden mogelijkheden opent die afzonderlijke klachten niet bieden. Wanneer docenten, studenten, werknemers en gepensioneerden zich daarbij aansluiten, kunnen bovendien verbanden zichtbaar worden tussen problemen die in het dagelijks leven vaak los van elkaar worden besproken.
Dat is ook waarom extreemrechts niet de enige mogelijke politieke uitkomst van maatschappelijke onvrede is. Waar extreemrechtse partijen mensen proberen te mobiliseren door groepen tegenover elkaar te plaatsen, kan sociale strijd juist duidelijk maken welke belangen mensen delen. Een verpleegkundige en een scholier hebben niet dezelfde positie, maar kunnen allebei belang hebben bij goed gefinancierde publieke voorzieningen. Een werknemer met een migratieachtergrond en een werknemer zonder migratieachtergrond kunnen verschillend worden behandeld, maar hebben allebei belang bij fatsoenlijke lonen en bescherming tegen uitbuiting.
Dat neemt racisme, onderlinge verdeeldheid of bestaande machtsverschillen niet zomaar weg. Solidariteit vraagt organisatie, politieke keuzes en de bereidheid om ook de ongelijkheid binnen een beweging onder ogen te zien. Maar het is wel een mogelijkheid die verdwijnt zodra protest uitsluitend wordt bekeken door de bril van de volgende verkiezingsuitslag.
Wie profiteert ervan wanneer mensen thuisblijven?
Misschien moeten we de gebruikelijke vraag eens omdraaien. Niet alleen wie profiteert wanneer mensen demonstreren, maar ook wie er voordeel heeft bij een samenleving waarin mensen hun onvrede niet meer gezamenlijk uiten.
Een regering die nauwelijks georganiseerd verzet ontmoet, kan gemakkelijker omstreden maatregelen doorvoeren. Werkgevers die niet met sterke vakbonden hoeven te onderhandelen, hebben meer ruimte om hun eigen voorwaarden te stellen. En wanneer mensen hun problemen vooral afzonderlijk proberen op te lossen, wordt het moeilijker om te zien welke belangen ze delen.
Dat betekent niet dat iedere demonstratie verstandig is of iedere vorm van verzet gerechtvaardigd. Protestbewegingen kunnen fouten maken, mensen buitensluiten en verdeeldheid veroorzaken. Maar een democratie waarin mensen voortdurend moeten afwegen of hun protest misschien extreemrechts helpt, maakt het steeds moeilijker om bestaande machtsverhoudingen ter discussie te stellen.
Voor de Franse scholieren die protesteren tegen het tekort aan leraren en de omstandigheden op hun scholen, is dat geen abstract probleem. Zij willen onderwijs krijgen, een toekomst kunnen opbouwen en serieus worden genomen wanneer er iets misgaat. Wanneer ze daarvoor samen de straat op gaan, verdienen hun eisen meer aandacht dan de vraag welke politieke partij misschien van hun protest profiteert.
Want maatschappelijke woede heeft geen vooraf vastgelegde politieke bestemming. Ze kan worden gebruikt om mensen tegen elkaar op te zetten, maar ook om gezamenlijk betere omstandigheden af te dwingen. Dat laatste vraagt meer dan boosheid alleen. Het vraagt organisatie, vertrouwen en solidariteit tussen mensen die niet altijd dezelfde achtergrond of belangen hebben.
De geschiedenis van de arbeidersbeweging laat zien dat zulke solidariteit mogelijk is. Niet omdat mensen het altijd met elkaar eens zijn, maar omdat ze ontdekken dat ze samen invloed kunnen uitoefenen op beslissingen die hun leven bepalen.
En misschien is dat wel wat we in Frankrijk opnieuw zien ontstaan: mensen die elkaar opzoeken, hun problemen verbinden en niet langer vanzelfsprekend accepteren dat er voor hun toekomst steeds minder mogelijk zou zijn.
Als dit stuk je iets waard is, maak het dan mee mogelijk.
vrheid.nl schrijft sinds 2000 onafhankelijk, links en zonder commerciële leash. Geen advertenties, geen algoritmische dwang, geen redactionele knieval.
Voor €5 per maand steun je dit werk en ontvang je nieuwe stukken direct in je mailbox.
