Van Lincoln naar Trump

Hoe de Republikeinse Partij zichzelf uitleverde

Er was een tijd dat de Republikeinse Partij zichzelf graag voorstelde als de partij van Abraham Lincoln. De partij van de Unie. De partij die de slavernij versloeg. De partij van grondwet, instituties, orde en beperkte macht.

Dat verhaal was altijd selectief. Maar het had tenminste nog een morele façade. Onder Donald Trump is zelfs die façade grotendeels verdwenen. Wat overblijft is een partij die niet meer draait om beginselen, maar om gehoorzaamheid. Niet om conservatisme, maar om macht. Niet om de grondwet, maar om de leider die bepaalt wanneer de grondwet even mag gelden.

De recente stemming over Trumps oorlog tegen Iran liet dat pijnlijk helder zien. Twee Republikeinse senatoren die eerder steun gaven aan een resolutie om de oorlogsmacht van de president te beperken, veranderden hun positie nadat Trump partijgenoten publiek en privé had uitgescholden. Bill Cassidy stemde alsnog met de Republikeinse meerderheid mee. Rand Paul koos voor de veilige uitweg: hij stemde niet voor en niet tegen, maar liet alleen registreren dat hij aanwezig was. In de praktijk was dat geen principieel standpunt, maar een ontwijking op het moment dat het ertoe deed. Tim Kaine, de Democratische indiener van de resolutie, zei dat de stemming was georganiseerd om Trumps driftbui te sussen. (Truthout)

Dat is geen klein incident. Dat is een samenvatting van de moderne Republikeinse Partij.

Want hier ging het niet over een belastingmaatregel, een campagnetruc of een cultureel symbool. Hier ging het over oorlog. Over de vraag wie in een democratische rechtsstaat mag beslissen dat mensen gaan sterven. De Amerikaanse grondwet legt oorlogsmacht niet toevallig bij het Congres. Dat moest voorkomen dat één president, gedreven door ijdelheid, rancune of electorale berekening, een land de oorlog in sleurt. Maar onder Trump is zelfs dat principe onderhandelbaar geworden.

De Republikeinse Partij is niet op één dag in deze positie beland. Haar geschiedenis is langer, dubbelzinniger en gewelddadiger dan het nette schoolboekverhaal over “de partij van Lincoln”. De partij ontstond in de jaren 1850 uit verzet tegen de uitbreiding van slavernij. Ze was verbonden met de taal van vrije arbeid, vrije grond en nationale eenheid. Maar na de Burgeroorlog en de korte periode van Reconstruction schoof de Amerikaanse macht langzaam weer richting verzoening met witte zuidelijke elites. De rechten van zwarte Amerikanen werden opgeofferd aan stabiliteit, winst en nationale verzoening tussen witte machtsblokken.

In de twintigste eeuw veranderde het partijlandschap opnieuw. De Democratische Partij werd onder druk van burgerrechtenbewegingen langzaam de partij die federale burgerrechtenwetgeving droeg. De Republikeinse Partij zag haar kans in de witte reactie daarop. Via de Southern Strategy, law and order-retoriek en verzet tegen federale burgerrechtenpolitiek werd de partij steeds meer de politieke thuisbasis van witte wrok. Niet openlijk met de taal van slavernij, maar met woorden als orde, belastingdruk, criminaliteit, gezin, grens en “echte Amerikanen”.

Die verschuiving maakte Trump mogelijk.

Trump hoefde het raciale en autoritaire fundament niet uit te vinden. Hij hoefde alleen de beleefde verpakking eraf te trekken. Waar eerdere Republikeinen nog spraken in codes, sprak Trump in dreiging. Waar zij “law and order” zeiden, wees hij migranten, moslims, zwarte steden, linkse activisten, journalisten en rechters aan als vijanden. Waar zij instituties ondermijnden met juridische procedures en mediacampagnes, zei hij gewoon hardop dat loyaliteit aan hem boven alles ging.

Ronald Reagan verkocht marktfundamentalisme met een glimlach. Newt Gingrich veranderde politiek in permanente burgeroorlog. Fox News maakte van angst een verdienmodel. De Tea Party verpakte woede tegen een zwarte president als opstand tegen “big government”. Trump erfde dat landschap en begreep iets wat veel Republikeinse bestuurders niet wilden toegeven: de achterban wilde geen nette conservatieve doctrine. Ze wilde vergelding.

Daarom kon Trump de partij overnemen zonder haar echt te verlaten. Hij brak met sommige oude Republikeinse dogma’s, zoals vrijhandel, internationale bondgenootschappen en hoffelijke taal. Maar hij behield wat voor de partijtop het belangrijkst was: belastingverlagingen voor rijken, deregulering, conservatieve rechters, aanvallen op vakbonden, militarisering van grenzen en een permanente oorlog tegen links. De deal was simpel. Trump kreeg de partij als persoonlijk voertuig. De partij kreeg macht, rechters en beleid voor haar donoren.

Die ruil heeft de Republikeinse Partij veranderd in iets gevaarlijkers dan een normale rechtse partij. Ze is een autoritaire coalitie geworden waarin verschillende belangen elkaar vasthouden: miljardairs die lagere belastingen willen, christelijk-nationalisten die de staat willen gebruiken voor hun moraalpolitiek, racisten die demografische verandering vrezen, mediabedrijven die verdienen aan permanente paniek, en gewone kiezers die door decennia neoliberaal beleid boos zijn gemaakt op iedereen behalve de mensen die ervan profiteerden.

Trump is in dat geheel geen indringer. Hij is de ontmaskering.

Dat verklaart waarom Republikeinse politici telkens buigen, zelfs wanneer ze weten dat hij liegt, dreigt of de wet oprekt. Ze vrezen zijn achterban. Ze vrezen een primaire tegenkandidaat. Ze vrezen rechtse media. Ze vrezen de politieke dood meer dan de uitholling van democratische macht. De partij heeft zichzelf zo afhankelijk gemaakt van Trumps beweging dat ze bijna niet meer zonder hem kan spreken.

Het Iran-moment laat zien hoe ver dat gaat. Een senator kan eerst zeggen dat hij niet gepest zal worden, vervolgens een briefing krijgen, van stem veranderen en daarmee de president alsnog geven wat hij wil. Een ander kan jarenlang libertair spreken over het beperken van oorlogsmacht, maar zich op het beslissende moment terugtrekken in een veilige “present”. Zo sterft parlementaire controle niet altijd met één grote staatsgreep. Soms sterft ze in procedurele stemmingen, in nachtelijke deals, in partijdiscipline, in de angst voor een boze leider op sociale media.

Dat maakt de Trump-overname van de Republikeinse Partij zo belangrijk. Het gaat niet alleen om stijl. Niet alleen om grofheid, leugens of persoonlijke corruptie. Het gaat om een partij die haar eigen instituties heeft ingeruild voor een autoritaire reflex. De leider valt rechters aan, de partij zwijgt. De leider bedreigt journalisten, de partij zwijgt. De leider zet het Congres buitenspel, de partij zoekt een manier om het te rechtvaardigen. De leider begint of verlengt een oorlog, de partij helpt hem achteraf aan dekking.

De oude Republikeinse Partij was nooit zo onschuldig als haar mythologie beweerde. Ze droeg slavernijverzet én kapitalistische expansie in zich. Ze verdedigde grondwettelijke taal én koloniale macht. Ze sprak over vrijheid, maar vaak vooral voor wie al bezit, witheid en status had. Toch bestond er nog een spanning tussen beginsel en praktijk. Onder Trump wordt zelfs die spanning opgelost. Niet door beter beleid, maar door schaamteloosheid.

De partij van Lincoln werd niet simpelweg de partij van Trump omdat één man haar kaapte. Ze werd de partij van Trump omdat te veel Republikeinen ontdekten dat autoritaire politiek electoraal werkt, financieel loont en ideologisch bruikbaar is. Trump gaf hun een taal waarin ze niet langer hoefden te doen alsof hun project inclusief, democratisch of moreel verheven was.

Daarom is de vraag niet wanneer de Republikeinse Partij “terugkeert naar normaal”. Dat normaal heeft Trump voortgebracht. De echte vraag is hoeveel schade een partij kan aanrichten wanneer ze haar laatste remmen verwart met verraad, en haar leider met het land zelf.

Wie naar de Iran-stemming kijkt, ziet dus meer dan lafheid van twee senatoren. Je ziet een partij die ooit over constitutionele orde sprak, maar nu oorlogsmacht laat afhangen van de drift van Donald Trump. Je ziet hoe republikeinse taal kan worden gebruikt om republikeinse instituties leeg te trekken. En je ziet hoe democratie niet alleen wordt aangevallen door tanks, maar ook door jaknikkers in nette pakken.