Elon Musk werd door Forbes uitgeroepen tot de eerste biljonair ter wereld, nadat SpaceX naar de beurs ging. Donald Trump regeert Amerika opnieuw alsof de staat zijn privébezit is. De één bezit bedrijven die satellieten, data, raketten en digitale pleinen beheersen. De ander bezit een politieke beweging die de grenzen van de democratie steeds verder oprekt. Samen laten ze iets zien dat groter is dan hun ego’s alleen: dit is het tijdperk waarin rijkdom, rancune en macht elkaar openlijk versterken.
Het probleem is niet dat Trump en Musk onaangename mannen zijn. Dat zijn ze. Het probleem is dat hun onaangenaamheid beloond wordt. Hun agressie wordt verkocht als daadkracht. Hun gebrek aan schaamte als authenticiteit. Hun minachting voor regels als ondernemerschap. Hun wreedheid als realisme.
Dat is de kern van deze tijd. Niet de nette leugen dat de besten boven komen drijven, maar de rauwe werkelijkheid dat wie genoeg geld, media-aandacht en politieke bescherming heeft, zich steeds minder hoeft aan te trekken van anderen.
Trump heeft van politiek een systeem van vernedering gemaakt. Tegenstanders zijn geen tegenstanders meer, maar vijanden. Migranten zijn geen mensen, maar dreiging. Rechters, journalisten, ambtenaren, leraren, wetenschappers en demonstranten worden neergezet als obstakels die uit de weg moeten. Democratie is voor hem geen gezamenlijke afspraak, maar een hindernis als de uitslag hem niet bevalt.
Musk doet iets vergelijkbaars, maar dan vanuit het rijk van kapitaal en technologie. Hij presenteert zichzelf als bouwer van de toekomst, maar zijn macht rust op een ouder patroon: belastingvoordelen, overheidscontracten, speculatie, arbeid onder druk en een digitaal platform waarop extreemrechtse fantasieën vrij spel krijgen. Hij noemt zichzelf graag visionair, maar steeds vaker klinkt hij als een man die de wereld alleen nog begrijpt als bezit, strijdtoneel en fokprogramma.
Juist daarom is de beursgang van SpaceX zo veelzeggend. Musk heeft het geld van kleine beleggers niet nodig omdat hij tekortkomt. Hij heeft het nodig omdat hun geloof zijn bezit meer waard maakt en hun risico zijn macht minder kwetsbaar maakt. Een beursgang is dan geen neutrale financiële stap, maar een manier om toekomstverwachting om te zetten in direct vermogen. De droom van raketten, Mars en satellieten wordt verkocht als volksdeelname, terwijl de zwaarste risico’s steeds verder worden uitgesmeerd over mensen die vooral bang zijn om “de toekomst” te missen.
Wat Trump en Musk met elkaar verbindt, is niet alleen rijkdom of beroemdheid. Het is een politiek van totale zelfverheffing. Alles draait om winnen, domineren, bezitten, straffen en vernederen. Empathie wordt zwakte. Solidariteit wordt verdacht. Gelijkheid wordt voorgesteld als aanval op witte mannen. Zorg voor anderen wordt weggezet als decadentie.
Daarmee raken ze aan iets gevaarlijks. Hun macht groeit in een samenleving waarin het idee van het gemeenschappelijke is uitgehold. De publieke zaak klinkt ouderwets. Schaamte lijkt verdwenen uit de bovenlaag. Wie miljarden bezit, hoeft zich nauwelijks nog te verantwoorden. Wie hard genoeg schreeuwt, krijgt zendtijd. Wie regels sloopt, wordt “disruptief” genoemd. Wie hele groepen mensen ontmenselijkt, krijgt applaus van mensen die zichzelf slachtoffer noemen.
Dit is geen persoonlijkheidsprobleem. Dit is een systeemprobleem.
Een samenleving die alles meet in geld, bereik, marktaandeel en macht, zal uiteindelijk mensen voortbrengen die precies daarin uitblinken. Niet de meest zorgzame mensen. Niet de meest wijze mensen. Niet de mensen met het grootste verantwoordelijkheidsgevoel. Maar de mensen die het minste remming voelen om anderen te gebruiken.
Daarom is het tijdperk van Trump en Musk geen ongelukje. Het is het logische gevolg van een cultuur waarin kapitalistische roofzucht en autoritaire politiek elkaar hebben gevonden. De miljardair en de sterke man zijn geen tegenpolen. Ze hebben elkaar nodig. De miljardair wil minder regels, minder belasting, minder tegenspraak. De sterke man wil geld, media, technologie en spektakel. Samen bouwen ze een wereld waarin de rest van ons vooral moet gehoorzamen, consumeren, klikken, werken en zwijgen.
Toch is dit geen reden voor moedeloosheid. De geschiedenis van de roofbaronnen liet ook iets anders zien: macht kan worden teruggedrongen wanneer mensen opnieuw gaan begrijpen dat vrijheid niet bestaat zonder publieke grenzen aan private macht. Democratie betekent niet alleen stemmen. Het betekent ook dat geen mens, geen bedrijf en geen politieke leider zo groot mag worden dat hij boven de samenleving komt te staan.
De vraag is dus niet alleen hoe gevaarlijk Trump en Musk zijn. De vraag is waarom samenlevingen hen zo groot hebben laten worden.
Het antwoord begint bij het herstel van een simpel, radicaal idee: wij zijn elkaar iets verschuldigd. Niet als liefdadigheid, niet als mooi gebaar, maar als basis van beschaving. Niemand bouwt een samenleving alleen. Niemand wordt rijk zonder de arbeid, kennis, infrastructuur en bescherming van anderen. En niemand heeft het recht om die gezamenlijke wereld te behandelen als persoonlijk bezit.
Het tijdperk van de superhufter eindigt niet vanzelf. Het eindigt pas wanneer genoeg mensen weigeren om schaamteloosheid nog langer te verwarren met kracht.