New York laat zien dat socialisme geen voetnoot meer is

Op een verkiezingsavond begint politiek niet bij grote woorden. Niet bij “realignment”, niet bij “historisch moment”, niet bij commentatoren die plotseling moeten uitleggen waarom hun oude kaarten niet meer kloppen. Politiek begint kleiner. Bij iemand die na werk nog aanbelt. Bij een huurder die weet dat de volgende huurverhoging geen theorie is. Bij een student die heeft gezien hoe snel solidariteit met Palestina verdacht wordt gemaakt. Bij een moeder voor wie gratis kinderopvang geen belofte is, maar het verschil tussen ademhalen en kopje-onder gaan.

Dat is wat er in New York gebeurde. Niet één kandidaat won, niet één socialist brak door, niet één district verschoof toevallig naar links. Drie door burgemeester Zohran Mamdani gesteunde kandidaten wonnen Democratische voorverkiezingen voor het Congres: Brad Lander, Claire Valdez en Darializa Avila Chevalier. Lander versloeg Dan Goldman in het tiende district, Valdez won in het zevende district en Avila Chevalier versloeg Adriano Espaillat in het dertiende district. Voor de Democratische Partij in New York was dit geen ongemakkelijk rimpeltje in het water. Dit was een waarschuwing. De oude macht kan verliezen.

Voor een Nederlands publiek vraagt dit misschien even om plaatsbepaling. Zohran Mamdani is de socialistische burgemeester van New York, gekozen na een campagne waarin betaalbaarheid, gratis bussen, universele kinderopvang, huurdersmacht en Palestina-solidariteit niet als losse thema’s werden behandeld, maar als onderdelen van dezelfde strijd om de stad. De DSA, Democratic Socialists of America, is geen klassieke partij zoals wij die kennen, maar een socialistische organisatie die binnen en buiten de Democratische Partij kandidaten steunt, campagnes bouwt en druk organiseert. Amsterdam heeft geen New Yorkse DSA, en misschien moeten we ook niet doen alsof zoiets zich zomaar laat kopiëren. Maar wie naar initiatieven als De Vonk kijkt, herkent wel dezelfde politieke zenuw: de behoefte aan een links dat minder versnipperd is, minder afhankelijk van losse verkiezingsmomenten, minder bang om macht te willen. Niet macht als carrièreladder, maar macht als georganiseerde tegenkracht van huurders, werkers, studenten, migranten, Palestina-activisten en mensen die hun stad niet willen overlaten aan bestuurders en beleggers. Jarenlang werd de DSA door liberale bestuurders behandeld als lastig decorstuk: bruikbaar voor energie, gevaarlijk zodra ze werkelijk macht opeist. Nu zit haar politieke lijn niet meer aan de rand. Ze loopt door City Hall, door buurten in Brooklyn en Queens, en nu ook richting Washington.

Waar het werkelijk om draait, is dit: jarenlang bepaalden vastgoedbelangen, financiële elites, partijbonzen, lobbygroepen, donorcircuits en gevestigde politieke clubs wie in New York serieus mocht meedoen. Een kandidaat moest op de juiste recepties verschijnen, de juiste vakbondssteun krijgen, de juiste donoren geruststellen, de juiste redacties niet te veel laten schrikken. Je mocht best over ongelijkheid praten, zolang je de stad niet werkelijk terugvroeg van beleggers en projectontwikkelaars. Je mocht best verdriet uitspreken over oorlog, zolang je de Israël-lobby niet frontaal uitdaagde. Je mocht jezelf progressief noemen, zolang je de grenzen respecteerde van wie al aan tafel zat. Precies dat is nu aan het schuiven. Niet omdat één charismatische burgemeester met zijn hand zwaait, maar omdat mensen zich hebben georganiseerd op een manier die de oude macht niet meer kan negeren.

De overwinning van Brad Lander was in zekere zin de minst verrassende. Lander was al bekend, geliefd in delen van zijn district en politiek geworteld. Zijn tegenstander Dan Goldman was kwetsbaar, vooral door zijn harde pro-Israëlische positie in een district waar veel linkse en jongere kiezers de oorlogspolitiek en de dubbele moraal rond Palestina niet langer slikken. Goldman paste bij een ouder soort Democratische macht: sociaal-liberaal in taal, betrouwbaar voor het establishment wanneer het spannend wordt. Lander kon hem aanvallen op precies dat punt: niet alleen op beleid, maar op politieke instincten.

Claire Valdez en Darializa Avila Chevalier waren een ander verhaal. Valdez had nog geen volledige termijn in de State Assembly achter de rug. Avila Chevalier was promovendus aan CUNY en had nooit eerder een gekozen ambt bekleed. Tegenover hen stonden mannen met netwerken, namen, machtsposities en vanzelfsprekendheid. Antonio Reynoso had diepe wortels in Brooklyn, steun van belangrijke vakbonden, de Working Families Party en de zegen van Nydia Velázquez. Adriano Espaillat was niet zomaar een zittend Congreslid, maar jarenlang een machtsfactor in uptown Manhattan en de Bronx, met een zorgvuldig opgebouwde Dominicaans-Amerikaanse politieke machine.

In een eerdere politieke tijd waren Valdez en Avila Chevalier waarschijnlijk vermalen. Niet omdat ze niets te zeggen hadden, maar omdat het apparaat vaak al beslist voordat kiezers dat doen. Endorsements, geld, toegang, naamherkenning, lokale loyaliteiten: dat alles werkt als een muur. Maar muren zijn niet eeuwig. Ze barsten wanneer genoeg mensen tegelijk weigeren nog netjes via de voordeur te vragen of ze naar binnen mogen.

Bij Avila Chevalier werd die barst zichtbaar rond Palestina. Espaillat noemde zichzelf progressief, maar bleef op cruciale momenten verbonden aan de pro-Israëlische orde in Washington. Hij nam geld aan van AIPAC en deed te weinig toen Mahmoud Khalil, een pro-Palestijnse activist aan Columbia University en een van zijn kiezers, door de Trump-regering werd opgepakt. Dat soort stilte is niet neutraal. Het is geen voorzichtigheid. Het is politieke afwezigheid op het moment dat aanwezigheid nodig is.

Daar zagen jongere kiezers iets wat gevestigde politici nog steeds onderschatten. Palestina is geen randthema meer. Het is een breuklijn geworden die blootlegt wie mensenrechten universeel bedoelt en wie uitzonderingen maakt zodra Israël ter sprake komt. Het legt bloot wie koloniale macht herkent wanneer die zich buiten Europa afspeelt, en wie ineens begint te praten over nuance wanneer bommen vallen op mensen zonder bescherming. Het legt ook bloot hoe diep lobbygeld, racisme en oorlogspolitiek in liberale partijen kunnen zitten. Kiezers straften Espaillat niet alleen af op een standpunt. Ze straften hem af op medeplichtigheid.

De campagne tegen Avila Chevalier liet bovendien zien hoe smerig oude macht kan worden wanneer zij bang wordt. Bondgenoten van Espaillat probeerden haar neer te zetten als buitenstaander, als iemand die zich een plek toe-eigende die haar zogenaamd niet toekwam. Er werden lelijke raciale aanvallen ingezet, onder meer door zonder bewijs te suggereren dat zij Haïtiaans zou zijn, in de hoop Er werden lelijke raciale aanvallen ingezet, onder meer door zonder bewijs te suggereren dat zij Haïtiaans zou zijn. Daarmee speelden zijn bondgenoten in op anti-Haïtiaans racisme dat in de Dominicaanse politiek al lang wordt gebruikt tegen mensen die over de grens werk, veiligheid en een beter leven zoeken. Dat is geen gewone campagnetactiek. Dat is het inzetten van koloniale littekens en racistische angst om een linkse uitdager te breken.

Ook Valdez kreeg te horen dat zij niet van daar was, niet lang genoeg aanwezig, niet waardig genoeg. Dat is een bekend geluid. Macht doet vaak alsof worteling betekent dat je het apparaat moet kennen, terwijl echte worteling ook kan betekenen dat je weet wat huurders, werkers, migranten, studenten en jonge gezinnen meemaken. Valdez viel Reynoso aan op zijn banden met vastgoedbelangen en zijn halfslachtige positie rond Palestina. Belangrijker nog: zij stond in een district waar DSA al jaren organiseert. Affluent, gentrifying, working-class, gemengd, gespannen, precies zo’n stedelijk gebied waar de vraag wie de stad bezit niet abstract is, maar dagelijks voelbaar.

Daar zit de les. Verkiezingsoverwinningen ontstaan niet uit lucht. Ze ontstaan uit jaren van gesprekken, vergaderingen, conflicten, appgroepen, buurtbijeenkomsten, teleurstellingen, nieuwe pogingen en mensen die na hun werk toch nog de wijk in gaan om met bewoners aan de deur te praten. De media zien vaak pas de kandidaat wanneer die wint. Maar daaronder ligt de machine van gewone mensen. Niet de machine van vastgoed en donoren, maar een andere machine: minder rijk, minder glad, minder comfortabel, maar levend.

Dat maakt deze nacht groter dan New York alleen. Niet omdat Amsterdam New York is. Onze instituties zijn anders, onze partijen zijn anders, onze stad is kleiner, onze politieke taal is anders. Maar de machtsvraag is herkenbaar. Ook hier wordt betaalbaarheid beleden terwijl woningen verdwijnen in de logica van bezit. Ook hier spreken bestuurders over leefbaarheid terwijl bewoners uit hun buurten worden geprijsd. Ook hier wordt solidariteit met Palestina op universiteiten, in culturele instellingen en op straat behandeld als probleem voor de orde. Ook hier wordt de stad bestuurd met woorden als veiligheid, spreiding, marktwerking en verantwoordelijkheid, terwijl gewone mensen vooral merken dat ze minder ruimte krijgen.

Je ziet het aan een huurder die geen bezwaar meer durft te maken omdat de verhuurder toch sterker staat. Je ziet het aan een zaal die plotseling “om veiligheidsredenen” wordt ingetrokken wanneer Palestijnse stemmen spreken. Je ziet het aan een gemeenteraad die betaalbaarheid zegt, maar ontwikkelaars blijft bedienen. Je ziet het aan jongeren die politiek niet wantrouwen omdat ze dom of cynisch zijn, maar omdat ze vaak genoeg hebben gezien dat mooie woorden eindigen in beheer. Precies daarom doet New York ertoe. Niet als voorbeeld om te kopiëren, maar als bewijs dat stedelijke macht geen natuurwet is.

Toch moeten we oppassen voor te makkelijke euforie. De oude macht verliezen is één ding. Nieuwe macht vasthouden zonder zelf oud te worden, is iets anders. Mamdani is nu burgemeester. Dat betekent begrotingen, ambtenaren, onderhandelingen, tegenwerking, rechtbanken, mediahysterie, kapitaalvluchtretoriek, politiebelangen en partijgenoten die zullen vragen of het allemaal wat rustiger kan. De taal van bestuur is gevaarlijk voor links. Voor je het weet wordt “haalbaar” belangrijker dan rechtvaardig, “verantwoord” belangrijker dan noodzakelijk, “stap voor stap” een excuus om mensen opnieuw te laten wachten.

Dat gevaar geldt ook voor de DSA. Een beweging die wint, krijgt toegang. Toegang kan nuttig zijn, maar toegang kan ook temmen. De vraag is niet alleen hoeveel socialisten gekozen worden, maar wie hen onder druk houdt wanneer ze eenmaal binnen zitten. Blijft de beweging buiten de gebouwen sterk genoeg? Blijven huurders, werkers, Palestijnse solidariteitsgroepen, migrantenorganisaties en buurtcomités zelfstandig genoeg om ook tegen hun eigen vrienden te duwen? Of wordt kritiek gedempt omdat “onze mensen” nu besturen?

Daar moeten we eerlijk over zijn. Linkse macht wordt niet zuiverder doordat zij links heet. Zij wordt alleen democratischer wanneer mensen haar blijven controleren, voeden, uitdagen en soms corrigeren. Een socialistische burgemeester is geen vervanging voor organisatie in buurten. Een DSA-fractie is geen vervanging voor stakingen, huurdersstrijd, antiracistisch verzet of solidariteit op straat. Verkiezingen kunnen deuren openen, maar mensen moeten erdoorheen blijven duwen.

Juist daarom is deze overwinning zo belangrijk. Niet omdat de revolutie nu klaar is, maar omdat zij concreter is geworden. Gratis bussen zijn concreet. Kinderopvang is concreet. Huurbevriezing is concreet. Stoppen met geld aannemen van oorlogslobby’s is concreet. Niet zwijgen wanneer een pro-Palestijnse activist wordt opgepakt is concreet. Het socialisme waar New York nu aan ruikt, is niet alleen een vlag of een oude droom. Het is de vraag of mensen minder hoeven te betalen, minder bang hoeven te zijn, minder alleen staan tegenover instellingen die veel groter zijn dan zij.

De Democratische gevestigde orde zal proberen dit kleiner te maken. Ze zullen zeggen dat het een lokale afwijking is, een jongerenbui, een tijdelijke socialistische koorts, een New Yorks experiment dat niet buiten Brooklyn ademt. Dat zeggen machthebbers altijd wanneer mensen onder hen beginnen te bewegen. Eerst lachen ze. Dan waarschuwen ze. Dan noemen ze je gevaarlijk. En als je wint, doen ze alsof ze altijd al ongeveer hetzelfde wilden.

Maar deze verkiezingsnacht laat iets anders zien. De oude orde verloor niet omdat zij even pech had. Zij verloor omdat haar vanzelfsprekendheid is aangetast. Omdat kiezers doorhebben dat progressieve taal weinig waard is wanneer politici knielen voor vastgoed, lobbygeld en oorlogspolitiek. Omdat jonge mensen niet alleen boos zijn, maar georganiseerd. Omdat Palestina, wonen, zorg, vervoer en democratische macht steeds minder los van elkaar worden gezien.

New York heeft geen voltooide revolutie afgeleverd. Dat zou te makkelijk zijn. Wat New York wel heeft laten zien, is misschien belangrijker: dat socialisme niet langer alleen commentaar vanaf de zijlijn hoeft te zijn. Het kan wijken winnen. Het kan zittende politici verslaan. Het kan bestuurders bang maken. Het kan een stad dwingen opnieuw te vragen voor wie zij eigenlijk bestaat.

En precies daar begint het echte werk. Niet op het podium na de overwinning, maar de ochtend erna. Wanneer de huur nog steeds te hoog is. Wanneer de politie nog steeds macht heeft. Wanneer universiteiten nog steeds bang zijn voor donoren. Wanneer lobbyisten nog steeds bellen. Wanneer bestuurders nog steeds zullen zeggen dat dromen mooi zijn, maar begrotingen hard.

Dan moet de beweging blijven antwoorden: onze levens zijn harder. Onze huur is harder. Onze rouw is harder. Onze solidariteit is harder. En deze stad is niet van jullie alleen.