Iran en het einde van de westerse vanzelfsprekendheid

Sommige oorlogen maken in één klap zichtbaar wat jarenlang onder de oppervlakte bleef sluimeren. Wat zich nu rond Iran afspeelt, laat niet alleen zien hoe ver de macht van de Verenigde Staten nog reikt, maar ook waar die macht begint te breken. Dit gaat niet alleen over raketten, bombardementen en dreigementen in het Midden-Oosten. Het gaat ook over wat er gebeurt wanneer een land dat jarenlang onder sancties, sabotage en constante druk heeft geleefd niet instort, maar terugslaat.

Daarom gaat deze oorlog over meer dan Iran alleen. Ze legt iets bloot wat in het Westen liever verborgen blijft: dat Amerikaanse macht allang niet meer dezelfde vanzelfsprekendheid heeft als vroeger. Washington kan nog steeds verwoesten, ontregelen en escaleren. Maar steeds vaker blijkt dat iets anders dan werkelijk de richting bepalen.

Het Westen heeft zichzelf lang wijsgemaakt dat het de geschiedenis nog steeds kan sturen. Dat het met sancties, militaire bases, geheime operaties en diplomatieke druk kan bepalen hoe een regio zich ontwikkelt. Dat beeld stort niet pas in wanneer een leger verliest. Het stort in wanneer een land weigert zich te gedragen zoals Washington had verwacht. Iran had in het westerse verhaal een nieuwe Irak of een nieuwe Libië moeten worden: verzwakt, geïsoleerd, intern ontregeld en uiteindelijk klaar voor een door het Westen gewenste orde. Precies daar loopt die logica nu vast.

De Amerikaanse strategie draaide nooit alleen om soldaten en bommen. Ze rustte op een veel groter systeem: de dollar, de oliehandel, militaire bescherming, diplomatieke chantage, de steun aan bevriende elites en de overtuiging dat Washington uiteindelijk altijd kan escaleren zonder zelf echt te bloeden. Precies dat systeem staat nu onder druk. De strijd rond de Straat van Hormuz laat zien hoe snel een regionale oorlog wereldwijde gevolgen krijgt. Zodra daar olietransport wordt verstoord, stijgen prijzen, raken handelsroutes ontregeld en voelen ook landen ver buiten het Midden-Oosten de schok. Wat Washington jaren presenteerde als controle over de regio, blijkt dus vooral een kwetsbaar machtssysteem dat de hele wereldeconomie meesleept zodra het begint te wankelen.

Tegelijk verschuift ook het beeld van Hormuz zelf. Het gaat niet alleen meer om de vraag of de zeestraat open of dicht is, maar om wie de voorwaarden van doorgang bepaalt. Daarmee wordt Hormuz niet alleen een economische chokepoint, maar ook een politiek machtsmiddel. Juist dat maakt zichtbaar hoe snel militaire escalatie overgaat in een strijd om handelsroutes, legitimiteit en regionale zeggenschap.

In veel westerse analyses blijft buiten beeld dat imperialisme niet alleen draait om invasies of luchtaanvallen. Het gaat ook om het sturen en blokkeren van politieke ontwikkeling. Het Midden-Oosten is meer dan een eeuw lang gevormd door buitenlandse machten die liever samenwerkten met monarchieën, legers en veiligheidsstaten dan met sociale bewegingen of democratische krachten van onderop. De steun aan Golfmonarchieën, aan Israëlische regionale overmacht en aan een netwerk van Amerikaanse bases diende niet alleen westerse veiligheid. Het hield ook politieke verandering tegen die de bestaande machtsverhoudingen had kunnen doorbreken.

Vanuit dat perspectief is Iran voor Washington al veel langer een probleem dan alleen sinds het nucleaire dossier. Het probleem is niet simpelweg dat Iran lastig of onvoorspelbaar zou zijn. Het echte probleem is dat Iran, ondanks al zijn interne tegenstellingen en autoritaire kanten, niet doet wat een cliëntstaat hoort te doen. Het land heeft eigen militaire productie opgebouwd, volgt niet automatisch de Amerikaanse lijn en laat daardoor zien dat Amerikaanse dominantie niet hetzelfde is als onvermijdelijkheid.

Daarom zegt deze oorlog misschien wel meer over de Verenigde Staten dan over Iran zelf. Een macht die groeit, zoekt nieuwe vormen van legitimiteit. Een macht die verzwakt, grijpt terug op dwang. Dan volgen sancties die hele bevolkingen raken, bombardementen die als precisiewerk worden verkocht en dreigementen die ooit schokkend waren maar nu bijna routine lijken. Het Amerikaanse verhaal klinkt nog steeds alsof het stabiliteit en mensenrechten brengt, maar de werkelijkheid is te vaak verwoeste infrastructuur, vluchtelingen, schulden, repressie en steun aan regimes die democratische druk in eigen land onderdrukken.

Daarom werkt het oude morele decor ook steeds minder goed. Gaza heeft daarin een grote breuk veroorzaakt. Voor miljoenen mensen is zichtbaar geworden dat de zogenaamd liberale wereldorde geen gelijke maatstaf gebruikt voor elk mensenleven. Het ene slachtoffer verdwijnt in de statistieken, het andere krijgt eindeloze aandacht. De ene bezetting heet veiligheid, het andere verzet heet terrorisme. Tegen die achtergrond wordt ook de oorlog tegen Iran anders gelezen: niet als een strijd tussen beschaving en barbarij, maar als een nieuwe poging van een verzwakkend westers machtsblok om zijn positie met geweld te behouden.

Die morele crisis wordt intussen met de dag concreter. Terwijl westerse regeringen blijven spreken over stabiliteit, veiligheid en beheersing, groeit ook de internationale druk om opheldering te geven over dodelijke aanvallen op burgers in Iran, onder wie grote aantallen kinderen. Daardoor wordt de kloof tussen westerse taal en westerse praktijk nog zichtbaarder. Niet alleen voor tegenstanders van de oorlog, maar ook voor mensen die jarenlang aannamen dat het Westen in elk geval nog een geloofwaardig moreel onderscheid probeerde te maken tussen oorlog en misdaad.

Dat betekent niet dat Iran geromantiseerd hoeft te worden. Wie eerlijk over Iran schrijft, kan niet doen alsof er geen censuur, repressie, sociale spanningen, klassenverschillen en machtsstrijd bestaan. Maar het omgekeerde is net zo problematisch: Iran reduceren tot een karikatuur omdat het weerstand biedt tegen Amerikaanse macht. Dan verdwijnt echte analyse en blijven alleen bekende westerse clichés over. Miljoenen mensen worden dan teruggebracht tot figuranten in een verhaal dat al vooraf was geschreven.

De interessantere vraag is waarom Iran, ondanks al die druk, niet breekt. Een deel van het antwoord is concreet. Jarenlange sancties hebben de samenleving verzwakt, maar ze hebben de staat ook gedwongen anders te leren denken: meer spreiding, meer improvisatie, meer binnenlandse productie, meer asymmetrische middelen zoals drones en raketten. Een land dat jarenlang belegerd wordt, leert overleven zonder de luxe van open markten en vanzelfsprekende toevoerlijnen. Dat maakt zo’n land vaak harder, grimmiger en moeilijker te onderwerpen. Dat is een van de paradoxen van sanctiepolitiek.

Een ander deel van het antwoord ligt in de politieke en religieuze verbeelding binnen Iran. In veel Europese discussies wordt religie snel afgedaan als iets irrationeels, alsof alleen seculiere staten rationeel zouden kunnen handelen. Maar religie is historisch niet alleen een instrument van onderwerping geweest. Ze kan ook een bron zijn van discipline, moreel besef, collectief geheugen en volharding. Binnen de sjiitische traditie speelt de kant van de onderdrukten kiezen een belangrijke rol. Dat verklaart niet alles, maar het helpt wel begrijpen waarom die traditie in tijden van oorlog mobiliserend werkt.

Daarmee verschijnt ook een ongemakkelijke spiegel voor het Westen. Want wat staat daar nog tegenover? Niet een geloofwaardig humanisme, maar vaak een politieke klasse die haar eigen morele failliet verstopt achter beheerstaal. Regeringen die over de-escalatie praten terwijl de wapenstromen doorgaan. Commentatoren die elk risico bespreken behalve het leven van de mensen die sterven.

Wat in Washington bovendien steeds zichtbaarder wordt, is niet alleen agressie, maar ook strategische oppervlakkigheid. De Amerikaanse oorlogstaal bestaat vooral uit dreiging, spierballentaal en de aanname dat economische druk en militaire overmacht uiteindelijk voldoende zijn om een tegenstander op de knieën te krijgen. Juist daarin zit een dieper onbegrip besloten. Iran is niet alleen een staat waar druk op kan worden uitgeoefend, maar ook een samenleving met een lange politieke, religieuze en culturele geschiedenis, en met bestuurders en diplomaten die hun positie nadrukkelijk in historische en geopolitieke termen formuleren. Dat contrast zegt veel over het verval van de Amerikaanse politieke klasse: niet omdat Iraanse machthebbers daarom verheerlijkt moeten worden, maar omdat Washington zich steeds vaker gedraagt alsof slogans, sancties en bombardementen een strategie kunnen vervangen.

Het probleem is dus groter dan één mislukte operatie of één verkeerde inschatting in Teheran. Het gaat om een bredere crisis van een blok dat zichzelf nog steeds als norm ziet, terwijl het voor steeds meer mensen vooral chaos produceert.

Zelfs binnen de westerse alliantie wordt dat nu moeilijker te verbergen. Naarmate de oorlog escaleert, groeit ook de zichtbare afstand tussen Washington en bondgenoten die wel meeliften op de oude orde, maar minder bereid lijken om iedere Amerikaanse stap nog automatisch politiek te dekken. Dat betekent niet dat die bondgenoten principieel breken met de Verenigde Staten. Wel laat het zien dat de overtuigingskracht van Washington afneemt, zelfs binnen het kamp dat het decennialang zelf heeft opgebouwd.

Ook de machtsopvolging in Teheran moet in dat licht worden begrepen. Een leiderschapswissel in oorlogstijd wijst meestal niet op versoepeling, maar op continuïteit en verdere verharding. Hoe zwaarder de externe aanval, hoe kleiner de ruimte voor een pro-westerse verschuiving van binnenuit. Oorlog maakt staten harder, maar versmalt ook het politieke voorstelbare binnen een samenleving. Overleven komt dan voor veel mensen op de eerste plaats.

Daarmee komen we bij de grotere vraag. Wat als Iran niet wordt gebroken? Wat als deze oorlog niet eindigt in hernieuwde Amerikaanse dominantie, maar juist laat zien dat die dominantie grenzen heeft? Dan staat er meer op het spel dan een regionaal machtsevenwicht. Dan wordt zichtbaar dat een grote militaire macht wel enorme schade kan aanrichten, maar niet automatisch nog een stabiele orde kan afdwingen. De dollar verdwijnt dan niet meteen, en Amerikaanse bases ook niet. Maar het idee dat de Verenigde Staten uiteindelijk altijd hun zin krijgen, loopt wel een harde deuk op.

Zulke verschuivingen gebeuren zelden in één keer. Ze stapelen zich op. Een vastgelopen oorlog hier, een mislukte sanctiestrategie daar, een handelsroute die niet meer veilig is, bondgenoten die minder vertrouwen hebben, bevolkingen die propaganda minder geloven, landen in het mondiale zuiden die denken dat aanpassing aan Washington minder oplevert dan vroeger. Zo ziet hegemonisch verval er meestal uit: eerst ontkend, daarna gebagatelliseerd, en pas veel later historisch erkend.

Misschien is dat wel wat deze oorlog nu het scherpst laat zien. Niet dat het Amerikaanse imperium morgen verdwijnt, maar dat het steeds vaker reageert op manieren die zijn eigen zwakte vergroten. Meer geweld, minder legitimiteit. Meer dreiging, minder ontzag. Meer macht op papier, minder overtuigingskracht in de werkelijkheid. Een macht die niet meer weet hoe ze iets opbouwt, gaat geloven dat vernietiging hetzelfde is als controle.

Iran staat in dit verhaal niet voor zuiverheid of verlossing. Wel voor een grens waar de westerse vanzelfsprekendheid op botst. Een grens waar blijkt dat niet ieder land nog bereid is te buigen voor sancties, bombardementen en morele hypocrisie. Misschien is dat de echte betekenis van dit moment: dat het Westen niet langer vanzelfsprekend kan bepalen wie beschaafd heet, wie irrationeel is, wie mag rouwen, wie mag terugvechten en wie uit de geschiedenis moet verdwijnen.

Wat nu rond Iran wordt uitgevochten, is daarom ook een strijd om het verhaal van deze eeuw. Blijft de wereld vastzitten in een systeem waarin een verzwakkend imperium zijn macht met steeds roekelozer geweld probeert te verlengen? Of ontstaat er ruimte voor een veel conflictuelere en minder westers gedomineerde wereldorde?

Die vraag is nog open. Maar één ding is al zichtbaar: een orde die alleen nog met bommen, sancties en morele chantage overeind blijft, is niet sterk. Ze wordt juist gevaarlijker naarmate ze voelt dat haar greep verslapt.