Oorlog als kick

Er zijn oorlogen die worden verkocht als noodzaak. Er zijn oorlogen die worden verpakt als verdediging, afschrikking of historische opdracht. En dan zijn er oorlogen die steeds meer aanvoelen als een driftbui van de macht zelf. Niet omdat er geen woorden voor bestaan, maar juist omdat er te veel woorden rondgaan, allemaal tegelijk, allemaal inwisselbaar, allemaal even tijdelijk.

Dat is misschien wel het meest onthullende aan de Amerikaanse aanval op Iran. Het probleem is niet alleen dat deze oorlog moreel verwerpelijk is, juridisch dubieus en democratisch ondermijnend. Het probleem is ook dat hij, zelfs binnen de kille logica van militaire planning, nergens stevig op rust. De doelen schuiven. De motieven veranderen per interview. De escalatie lijkt consistenter dan de uitleg.

Timothy Snyder legde dat scherp bloot in zijn tekst over wat hij de pleasure principle noemt: oorlog niet als laatste middel, maar als bevrediging van de leider. Niet strategie die geweld gebruikt, maar geweld dat achteraf om strategie vraagt. Andere analisten komen vanuit een andere taal bij een vergelijkbare conclusie uit. Wat op papier oogt als daadkracht, blijkt in de praktijk vaak een verzameling losse operaties zonder helder politiek einddoel. Er is dan wel vuurkracht, maar geen richting. Er is wel capaciteit, maar geen overtuigend antwoord op de vraag waarom die capaciteit überhaupt wordt ingezet.

Daar ligt de kern van het probleem. Een staat die beschikt over raketten, drones, carriers, special forces, satellieten en commandocentra kan gaan geloven dat macht vanzelf betekenis voortbrengt. Alsof het vermogen om toe te slaan al bewijst dat er ook een samenhangende reden bestaat om dat te doen. Alsof technische superioriteit hetzelfde is als strategische helderheid.

Maar oorlog werkt niet zo. In elke serieuze strategische traditie hoort geweld ondergeschikt te zijn aan een politieke doelstelling. Eerst bepaal je welk belang je zegt te verdedigen. Dan formuleer je beleid. Daaruit volgt een strategie. Daarna komen tactiek en operaties. Pas helemaal aan het einde komt de vraag welke middelen en capaciteiten nodig zijn. Wanneer die volgorde wordt omgedraaid, ontstaat geen coherente oorlog maar een escalatiespiraal. Dan stuurt techniek de politiek aan, in plaats van andersom.

Precies dat lijkt hier te gebeuren. De officieel geformuleerde doelen verschuiven voortdurend. Het ene moment gaat het om bescherming van Amerikaanse belangen of bondgenoten. Het volgende moment om het uitschakelen van militaire infrastructuur. Daarna om afschrikking, regimeverzwakking of zelfs de impliciete hoop op regime change. Elke nieuwe formulering probeert achteraf samenhang te geven aan een oorlog die niet uit een helder plan lijkt voort te komen, maar uit improviserende macht.

Wie goed luistert, hoort daarin niet de stem van strategie, maar de stem van een systeem dat zichzelf gaandeweg probeert te rechtvaardigen. Eerst wordt een snelle overwinning gesuggereerd. Dan blijkt de tegenstander niet te breken. Vervolgens wordt de betekenis van overwinning aangepast. Dan volgen extra dreigementen, nieuwe deadlines, nieuwe beschrijvingen van het doel. Zo verandert oorlog in een mechanisme dat niet meer wordt gestuurd door een eindpunt, maar door het steeds opnieuw moeten bewijzen dat de vorige stap geen vergissing was.

Daarom is het zo belangrijk om Snyders inzicht niet psychologisch te versmallen. Dit gaat niet alleen over het karakter van één man, hoe relevant dat ook is. Het gaat over de manier waarop autoritaire macht oorlog gebruikt als theater van soevereiniteit. De sterke leider wil tonen dat hij kan handelen zonder rem, zonder tegenspraak, zonder procedure. Geweld wordt dan niet alleen gericht tegen een vijand buiten de grens, maar ook tegen instituties binnen de eigen staat. Tegen parlementaire controle, tegen juridisch toezicht, tegen democratische vertraging, tegen het hele idee dat macht eerst verantwoording verschuldigd is voordat zij handelt.

Dan komen moraal, recht en democratie in een ander licht te staan. Niet als nette bezwaren naast de zogenaamd echte strategische discussie, maar als voorwaarden om te voorkomen dat een staat door zijn eigen vuurkracht wordt meegesleurd. Zolang er juridische grenzen, politieke controle en publiek debat bestaan, is er tenminste nog een kans dat geweld moet worden uitgelegd in plaats van alleen uitgevoerd. Zodra die remmen wegvallen, blijft geen rationele staatskunst over, maar gewapende willekeur met een vlag eromheen.

Het wrange is dat zelfs militaire superioriteit onder zulke omstandigheden geen echte uitweg biedt. Ja, de Verenigde Staten en Israël kunnen enorme schade aanrichten. Ja, zij kunnen systemen uitschakelen, infrastructuur vernietigen en leiders doden. Maar vernietiging is nog geen overwinning. Een oorlog win je niet door te bewijzen dat je meer kunt opblazen dan de ander. Een oorlog win je alleen wanneer geweld daadwerkelijk ondergeschikt blijft aan een politiek doel dat ook bereikbaar is. Als dat doel ontbreekt, wordt iedere succesvolle aanval paradoxaal genoeg ook een val. Want elke demonstratie van macht wekt de druk om door te gaan, ook wanneer niemand nog overtuigend kan uitleggen waar het eindigt.

Daarmee ontstaat een bekend patroon. De tegenstander hoeft de supermacht niet klassiek te verslaan. Overleven, vertragen, ontregelen en de prijs opvoeren is vaak al genoeg. Juist een partij zonder helder politiek einddoel wordt kwetsbaar voor zo’n uitputtingsdynamiek. Dan worden economische schokken, verstoringen in de energiemarkt, regionale escalatie en diplomatieke schade geen onverwachte neveneffecten, maar structurele onderdelen van een oorlog die vanaf het begin geen duidelijke grens kende.

Dat is ook waarom commentatoren die koste wat kost samenhang willen ontdekken soms meer mist produceren dan helderheid. Ze zoeken beleid waar vooral impuls is. Ze zoeken doctrine waar vooral prestige werkt. Ze zoeken nationale belangen waar vooral het verlangen meespeelt om macht spectaculair zichtbaar te maken. Maar niet elk bombardement is een bewijs van strategie. Soms is het gewoon een bombardement, gevolgd door een haastige poging om er alsnog een doctrine bij te schrijven.

Snyder is daarom op zijn sterkst wanneer hij oorlog verbindt met genot. Dat klinkt misschien provocerend, maar het raakt wel degelijk aan iets wezenlijks. Voor autoritaire leiders is geweld niet alleen instrumenteel. Het is ook affectief. Het geeft een kick. Het biedt beelden van dominantie. Het levert applaus op in bevriende media. Het laat de leider even samenvallen met de mythe die hij van zichzelf heeft gebouwd: de man die knopen doorhakt, de man die niet twijfelt, de man die doet wat anderen niet durven. In die zin is oorlog niet alleen een verlengstuk van beleid, maar ook een consumptievorm van macht.

Daar zit meteen het grote gevaar. Wie oorlog voert vanuit opwinding of prestige, raakt gevangen in een logica die zichzelf moet blijven voeden. Een plan kun je afronden, herzien of verlaten. Een impuls moet zichzelf blijven herhalen om geloofwaardig te blijven. Daarom wordt iedere tegenslag een reden voor meer geweld. Daarom wordt het uitblijven van snelle onderwerping gelezen als belediging. Daarom verschuift de taal steeds opnieuw. Alles om maar niet te hoeven erkennen dat het begin al leeg was.

En precies daar wordt de crisis breder dan Iran alleen. Wat hier zichtbaar wordt, is een historische verschuiving waarin militaire superioriteit, mediaperformance en autoritair leiderschap steeds nauwer in elkaar schuiven. De leider ziet explosies, spreekt over kracht, verandert voortdurend van doel en eist daarna dat bondgenoten, commentatoren en markten die chaos als strategie behandelen. De oorlog wordt dan niet alleen aan het front uitgevochten, maar ook in de sfeer van interpretatie. Wie het verhaal controleert, probeert alsnog orde te suggereren in een conflict dat juist uit de afwezigheid van orde is geboren.

Daarom is de enige volwassen reactie niet om een mooier verhaal rond deze oorlog te bouwen. De enige volwassen reactie is om de volgorde te herstellen die autoritaire macht steeds probeert om te keren. Eerst politiek. Eerst recht. Eerst publieke verantwoording. Eerst de vraag welk belang werkelijk wordt gediend, en voor wie. Pas daarna de vraag welke middelen ooit legitiem zouden kunnen zijn.

Zolang die volgorde ontbreekt, blijft van alle retoriek over veiligheid vooral dit over: een leider die genot, prestige en binnenlandse machtsprojectie verwart met staatsbelang, en een wereld die de prijs betaalt voor zijn behoefte aan opwinding.

Misschien is dat uiteindelijk de hardste conclusie. Het grootste gevaar van dit soort oorlogen is niet alleen de verwoesting die ze aanrichten, maar de politieke leegte waaruit ze voortkomen. Een staat die niet meer weet waarvoor hij vecht, maar wel precies weet hoe hij moet slaan, wordt niet sterk. Hij wordt gevaarlijk, ook voor zichzelf.

En precies daarom moeten morele, juridische en democratische grenzen niet worden weggezet als hinderlijke obstakels in tijden van crisis. Ze zijn geen luxe. Ze zijn de laatste bescherming tegen een politiek systeem dat vernietiging verwart met richting en macht met waarheid.