De mythe van het zwarte matriarchaat leeft nog steeds

We zijn opnieuw Women, Race & Class van Angela Davis aan het lezen. Niet uit eerbied voor een klassieker, maar omdat sommige analyses blijven openbreken wat de macht het liefst dichtschuift. Terwijl we door dat boek gaan, valt op hoe hardnekkig sommige oude leugens nog altijd meedraaien in het heden. Een van die leugens is het idee van het “zwarte matriarchaat”.

Dat begrip is nooit echt verdwenen. Je komt het tegen in sociologische analyses, in conservatieve verhalen over zwarte gezinnen, in diaspora-gesprekken en soms gewoon aan de keukentafel. De ondertoon is meestal dezelfde: zwarte vrouwen zouden te dominant zijn, zwarte mannen te afwezig of ontmand, en daaruit zou dan een bredere sociale crisis voortkomen.

Dat klinkt voor sommigen als een neutrale beschrijving van een gezinsvorm. Maar neutraal is dit begrip nooit geweest. De these van het zwarte matriarchaat is geen onschuldige analyse, maar een ideologisch verhaal dat structureel geweld uit beeld duwt en de verantwoordelijkheid opnieuw bij zwarte vrouwen neerlegt.

Angela Davis rekent daar in Women, Race & Class grondig mee af. Zij laat zien dat zulke theorieën de geschiedenis niet verklaren, maar verdraaien. Ze beginnen niet bij slavernij, racisme, onteigening en arbeidsdwang, maar komen wel uit bij een conclusie die opvallend bruikbaar is voor de macht: het probleem zou niet in de samenleving liggen, maar in zwarte gezinnen, en dan vooral bij zwarte vrouwen.

Het begrip maakt van kracht een probleem

Daar zit de giftigheid van dit begrip. Het doet alsof zwarte vrouwen “te sterk” zijn geweest, terwijl die kracht juist onder extreme dwang is ontstaan. Hun centrale rol in gezin en gemeenschap wordt dan gelezen als bewijs van ontsporing, in plaats van als antwoord op eeuwen van georganiseerde ontwrichting. Alsof de geschiedenis van slavernij, kolonialisme, racisme, gevangenisregimes, arbeidsmarktuitsluiting en sociale vernedering minder telt dan de vraag wie er thuis zogenaamd de baas zou zijn.

Die omkering is politiek handig. Zodra kracht als afwijking verschijnt, hoeft niemand meer te kijken naar de omstandigheden die haar noodzakelijk maakten. Dan verdwijnt het systeem uit beeld en wordt zwarte vrouwelijkheid zelf tot probleem gemaakt.

Slavernij verwoestte ook de voorwaarden voor het burgerlijke gezin

Davis laat zien hoe die redenering is ontstaan. Tijdens de slavernij konden zwarte gezinnen eenvoudigweg niet functioneren volgens het witte burgerlijke gezinsideaal. Zwarte mannen konden geen maatschappelijke positie innemen als kostwinner of familiehoofd, omdat ook zij eigendom waren en onderworpen aan de macht van slaveneigenaren. Tegelijk konden zwarte vrouwen onmogelijk de rol vervullen van afhankelijke huisvrouw, omdat zij net zo goed zware arbeid moesten verrichten, op het land, in de velden, onder de zweep.

Slavernij verwoestte dus niet alleen levens, maar ook de voorwaarden waaronder het burgerlijke, patriarchale gezinsmodel kon bestaan. Als een systeem mannen en vrouwen allebei onderwerpt aan verkoop, dwangarbeid, scheiding, seksueel geweld en economische roof, dan is het absurd om later te doen alsof afwijkingen van het witte gezinsmodel voortkomen uit een cultureel gebrek binnen zwarte gemeenschappen. Toch is dat precies wat de matriarchaatsthese doet.

Hoe sociologie structureel geweld verruilde voor gezinsmoraal

In de twintigste eeuw kreeg dat oude verhaal een modern sociologisch jasje. Davis bespreekt hoe figuren als Daniel Moynihan zwarte armoede, sociale uitsluiting en gemeenschapsproblemen probeerden te verklaren vanuit een zogenaamd pathologisch gezinsmodel waarin mannelijke autoriteit zou ontbreken. De boodschap was helder: zwarte vooruitgang werd niet geremd door racisme, werkloosheid, slecht onderwijs, beroerde huisvesting of structurele uitsluiting, maar door een intern gezinsprobleem.

Dat mechanisme werkt nog altijd door. De bron van onderdrukking verdwijnt uit beeld en zwarte vrouwen worden zondebok. Het gesprek verschuift van loonongelijkheid, koloniale erfenissen, politiegeweld, deportatie, gevangenisregimes, woningsegregatie en anti-zwart onderwijsbeleid naar houding, cultuur, mannelijkheid, discipline en gezinsmoraal. De structuur verdwijnt. De schuld blijft achter bij de mensen die het meeste hebben moeten dragen.

Overlevingsarbeid is geen matriarchaat

Davis laat niet alleen zien dat zwarte vrouwen onterecht worden beschuldigd. Ze laat ook zien wat er met hun kracht gebeurt in zulke verhalen. Zwarte vrouwen speelden tijdens en na de slavernij een centrale rol in het overeind houden van hun gemeenschappen, juist omdat de samenleving hen dwong te leven onder omstandigheden waarin zwakte geen optie was. Ze werkten, beschermden kinderen, hielden families en verwantschappen bijeen, weerstonden geweld en ontwikkelden een vorm van zelfredzaamheid die niet uit privilege voortkwam, maar uit noodzaak.

Dat is iets heel anders dan een comfortabel “matriarchaat”. Het is overlevingsarbeid in een vijandige wereld. Wie dat verschil niet wil zien, verwart de sporen van geweld met een vrij gekozen sociale orde.

Ook bewondering kan depolitiseren

Zelfs lof voor zogenaamd “sterke zwarte vrouwen” kan bedrieglijk zijn. Zodra die kracht wordt bewonderd zonder de omstandigheden te benoemen waarin zij moest ontstaan, wordt uitputting geromantiseerd. Dan verandert overleven in een karaktereigenschap, in plaats van in een politieke aanklacht. Dan wordt zelfstandigheid losgemaakt van de geschiedenis van dwang waaruit zij is voortgekomen.

Zwarte vrouwen worden dan ofwel beschuldigd omdat ze te sterk zouden zijn, ofwel bewonderd omdat ze alles dragen. In beide gevallen verdwijnt de vraag waarom zij überhaupt zoveel moeten dragen. Bewondering zonder analyse is geen erkenning, maar een nette manier om structureel geweld onbesproken te laten.

Waarom reactionaire politiek zo dol is op deze mythe

Daarom past dit begrip zo goed binnen reactionaire politiek. De matriarchaatsthese zegt in feite: kijk niet naar het systeem, kijk naar het gezin. Kijk niet naar de geschiedenis, kijk naar de moeder. Kijk niet naar de staat, de plantage, de gevangenis, de fabriek, de arbeidsmarkt of de kolonie, maar naar de vrouw die zogenaamd te centraal is komen te staan.

Het is een oude politieke truc. De maatschappelijke orde veroorzaakt de schade en leest die schade vervolgens als bewijs dat de onderdrukten zelf verkeerd in elkaar zitten. Zo kunnen bezuinigingen, disciplinering, respectability politics en patriarchale heropvoedingsfantasieën worden verkocht als oplossing. In Nederland krijgt dat de keurige taal van beleid mee: zelfredzaamheid, opvoedondersteuning, participatie, handhaving, leefbaarheid. Alsof zwarte bevrijding begint met meer mannelijke autoriteit in huis, meer gedragssturing van bovenaf of meer toezicht van de staat, in plaats van met materiële rechtvaardigheid, veiligheid, onderwijs, huisvesting, autonomie en het beëindigen van racistische uitbuiting.

Ook in Nederland en het Caribisch gebied werkt dit verhaal door

In Nederlandse en Caribische contexten is dat mechanisme niet minder herkenbaar. Nog altijd wordt gesuggereerd dat zwarte of Afro-Caribische gezinnen ontsporen omdat vrouwen te zelfstandig zouden zijn, omdat mannen te weinig ruimte krijgen, of omdat er geen “normaal” patriarchaal gezinsmodel meer zou bestaan.

Maar ook hier worden hele geschiedenissen platgeslagen. Kolonialisme, slavernij, migratie, laagbetaald werk, staatscontrole, racisme in het onderwijs en op de arbeidsmarkt, precair wonen, criminalisering en sociale afbraak verdwijnen naar de achtergrond. Wat overblijft is een moreel verhaal over zwarte vrouwen.

En dat morele verhaal blijft niet hangen in praatprogramma’s of opiniepagina’s. Het sijpelt door in beleid. In de manier waarop zwarte moeders sneller als probleemgeval worden gelezen door hulpverlening en jeugdzorg. In de manier waarop armoede wordt benaderd als een kwestie van gedrag, toezicht en discipline, in plaats van van loon, wonen en bestaanszekerheid. In de manier waarop de staat zwarte gezinnen vaker tegemoet treedt met controle dan met vertrouwen. Ook daar werkt dezelfde reflex: niet de structuren aanpakken die schade veroorzaken, maar de mensen disciplineren die met die schade moeten leven.

Precies daarin zit de functie van zulke taal: niet begrijpen, maar disciplineren.

De vraag is niet wie de baas is, maar wie de prijs betaalt

Angela Davis biedt een andere manier van kijken. Niet door zwarte gezinnen te idealiseren, maar door ze terug te plaatsen in hun historische context. De vraag is niet of zwarte vrouwen “te sterk” waren, maar waarom zij gedwongen werden sterk te zijn. Niet of zwarte mannen van nature uit de gezinsstructuur vielen, maar hoe slavernij en racisme de voorwaarden voor stabiel gezinsleven systematisch aantastten. Niet of er sprake was van een matriarchaat, maar hoe een gewelddadige samenleving het leven van zwarte gemeenschappen vormde en vervormde.

Daarmee wordt het begrip “zwart matriarchaat” niet alleen achterhaald, maar ook politiek herkenbaar voor wat het is: een taal die niet helpt om zwarte levens te begrijpen, maar om ze te disciplineren. Ze verklaart niets. Ze beschuldigt.

Wie vandaag nog met dat begrip schermt, zou zich dus eerst iets anders moeten afvragen. Waarom is het zo aantrekkelijk om de blik op zwarte vrouwen te richten, in plaats van op de systemen die hun levens structureel onder druk zetten? Waarom klinkt het voor sommigen logischer om kracht als probleem te framen dan om onderdrukking als oorzaak te benoemen? En vooral: wie profiteert ervan wanneer de geschiedenis van slavernij, kolonialisme en racisme wordt ingekort tot een verhaal over “te dominante” zwarte vrouwen?

Dat zijn geen academische vragen. Ze raken aan hoe zwarte gemeenschappen worden bekeken, besproken en bestuurd. Het probleem was nooit een zwart matriarchaat. Het probleem was en is een orde die zwarte vrouwen dwingt te dragen wat zij zelf heeft kapotgemaakt.