In een buurthuis in Brussel zit een kring van activisten rond een tafel met koffie en vergeelde krantenknipsels. Er wordt gesproken over Guatemala, over dorpen die in brand staan, over mensen die verdwijnen in de nacht. Er wordt geld ingezameld. Er wordt gediscussieerd. Er wordt geruzied.
En ondertussen woedt aan de andere kant van de oceaan een oorlog waarin vooral inheemse gemeenschappen de prijs betalen.
De intentie was helder: solidariteit. Maar intentie is geen strategie. En betrokkenheid is nog geen macht. Wat ging er mis in het Europese netwerk dat zich in de jaren ’80 en ’90 solidair verklaarde met de Guatemalteekse oppositie tegen het militaire regime?
Het antwoord is ongemakkelijk. Niet omdat mensen niets deden. Maar omdat ze te vaak langs elkaar heen werkten, en soms zelfs tegen elkaar in.
Communicatie zonder verbinding
Solidariteit vraagt om luisteren. Niet één keer, maar voortdurend. Toch was de informatievoorziening tussen Europa en Guatemala traag, gefilterd en vaak onbetrouwbaar. Activisten in België, Nederland of Duitsland moesten het doen met geruchten, tweedehands berichten of ideologisch gekleurde updates van bevriende facties. Dat had gevolgen.
Er werd geld ingezameld voor een radiostation, terwijl dorpen vooral voedsel en medische hulp nodig hadden. Er werd campagne gevoerd voor politieke erkenning van guerrillagroepen, terwijl lokale gemeenschappen bescherming zochten tegen paramilitair geweld.
Wie beslist wat nodig is? Wie spreekt namens wie? Zonder directe lijnen en wederkerige verantwoording veranderde solidariteit al snel in projectie. Europa vulde in wat Guatemala nodig zou hebben. En zo ontstond frustratie, aan beide kanten.
Verdeeldheid als exportproduct
De Guatemalteekse oppositie was geen eenheid. Verschillende guerrillagroepen, inheemse organisaties, kerkelijke netwerken en burgerbewegingen volgden eigen strategieën. Dat is begrijpelijk in een land dat getekend werd door koloniale erfenissen, racisme en extreem geweld. Maar die verdeeldheid werd in Europa niet overbrugd, ze werd gekopieerd.
In België ontstonden concurrerende solidariteitscomités. De ene groep steunde het EGP (Ejército Guerrillero de los Pobres). De andere richtte zich op humanitaire hulp of vredesonderhandelingen. Soms stonden die keuzes haaks op elkaar.
Er waren momenten waarop de ene groep fondsen inzamelde voor logistieke steun aan gewapende strijd, terwijl een andere campagne voerde voor ontwapening en dialoog. Dat is geen strategisch pluralisme. Dat is fragmentatie.
En fragmentatie is precies waar repressieve regimes van leven. Verdeel en heers werkt niet alleen daar. Het werkt ook hier.
Een vergelijking die schuurt
In Nicaragua wist de Sandinistische beweging een brede coalitie te bouwen en internationale steun te mobiliseren. Guatemala kende die mate van zichtbare eenheid niet.
Dat verschil werkte door in Europa. Waar solidariteit met Nicaragua massaal en politiek herkenbaar werd, bleef Guatemala voor veel Europeanen diffuus. Minder mediageniek. Minder eenduidig. Moeilijker te vertalen naar een campagne.
Maar misschien moeten we de vraag omdraaien. Lag het alleen aan Guatemala? Of ook aan de Europese behoefte aan een helder, heroïsch verhaal? Solidariteit die alleen werkt als het verhaal klopt, is broos.
Symboliek zonder risico
Er waren informatieavonden, nieuwsbrieven, culturele bijeenkomsten. Er werd gesproken over mensenrechten. Er werd gezongen. Dat deed ertoe. Woorden bouwen bewustzijn. Maar macht verandert niet door bewustzijn alleen.
Vergelijk het met de internationale mobilisatie tegen apartheid. Daar werden ambassades geblokkeerd, bedrijven onder druk gezet, economische boycots georganiseerd. Er werd een prijs geëist.
Voor Guatemala bleef het in veel Europese landen bij symbolische steun. Slechts een kleine groep nam grotere risico’s, bijvoorbeeld door medische voorraden te smokkelen.
Waarom? Was Guatemala te ver weg? Te complex? Of ontbrak het aan politieke wil om ook hier economische belangen ter discussie te stellen? Want laten we eerlijk zijn: Europese bedrijven en banken waren niet neutraal in Centraal-Amerika. Solidariteit die de eigen economische verwevenheid niet bevraagt, blijft half werk.
Mensenrechten als late strategie
Pas later in het conflict kwam de nadruk sterker te liggen op mensenrechtenschendingen: gedwongen verdwijningen, massaslachtingen onder inheemse gemeenschappen, straffeloosheid.
Dat discours had eerder centraal kunnen staan. In andere landen bleek de mensenrechtenbenadering een krachtig middel om brede internationale steun te mobiliseren tegen dictatuur. In Guatemala bleef lange tijd de nadruk liggen op gewapende strijd en ideologische positionering. Dat beperkte de coalitie.
Mensenrechten zijn geen neutraal woord, ze zijn een strijdmiddel. Maar ze openen soms meer deuren dan een geweer.
Europa vandaag: sancties en diplomatie
In januari 2026 verlengde de Europese Unie haar gerichte sancties tegen personen en entiteiten die de democratie en de rechtsstaat in Guatemala ondermijnen. Daarmee toont Europa dat Guatemala geen afgesloten hoofdstuk is.
Maar sancties zijn diplomatieke instrumenten. Ze opereren op het niveau van staten, ministers en juridische procedures. Ze raken zelden direct de gemeenschappen die dagelijks leven met landroof, intimidatie en geweld. De vraag blijft dus: wie voelt de bescherming, en wie vooral de geopolitieke boodschap?
Repressie is geen verleden tijd
Recente mensenrechtenrapporten laten zien dat het geweld niet verdwenen is. In 2024 werd het hoogste aantal mensenrechtenverdedigers in jaren vermoord, onder hen land- en milieuactivisten en journalisten. Vooral inheemse gemeenschappen die zich verzetten tegen mijnbouw en grootschalige landbouwprojecten lopen risico.
Guatemala is geen post-conflictverhaal. Het is een land waar straffeloosheid nog steeds structuren beschermt, en waar economische belangen vaak zwaarder wegen dan mensenrechten.
In het oosten van het land werd in 2024 een landrechtenverdediger doodgeschoten nadat hij zich publiekelijk had uitgesproken tegen de uitbreiding van een mijnbouwproject. Collega’s hadden eerder melding gemaakt van intimidatie en bedreigingen. Er liep een onderzoek, maar arrestaties bleven uit. Voor de gemeenschap betekende het verlies niet alleen rouw, maar ook een duidelijke boodschap: verzet heeft een prijs.
Zo’n casus staat niet op zichzelf. Ze laat zien hoe lokale strijd rond land, water en arbeid direct raakt aan internationale ketens van kapitaal en grondstoffen. Wat in Europa verschijnt als investering of handelscijfer, vertaalt zich daar in spanning, militarisering en angst.
Beleidsbelofte zonder bescherming
Eind 2025 keurde de Guatemalteekse staat nieuwe beleidsmaatregelen goed om mensenrechtenverdedigers beter te beschermen. Dat klinkt als vooruitgang.
Maar zonder implementatie blijft beleid papier. Zonder middelen, politieke wil en onafhankelijke rechtspraak verandert er weinig in het dagelijks leven van gemeenschappen die bedreigd worden. De spanning die we in de jaren ’80 en ’90 zagen, tussen internationale retoriek en lokale realiteit, bestaat nog steeds.
Wat vraagt solidariteit vandaag?
Terugkijken is eenvoudig. We zien de fouten, de misverstanden, de gemiste momenten. Moeilijker is het om te erkennen dat veel van die patronen nog steeds doorwerken.
Ook nu raken bewegingen versnipperd. Er wordt gediscussieerd over zuiverheid terwijl gemeenschappen bescherming nodig hebben. Er worden fondsen verdeeld zonder gedeelde strategie. Er wordt gesproken over steun, maar zelden over macht.
Solidariteit vraagt meer dan betrokkenheid op afstand. Ze vraagt organisatie. Ze vraagt dat we onze eigen positie onder ogen zien, onze economie, onze instituties, onze politieke verantwoordelijkheid. Niet als schuldbekentenis, maar als vertrekpunt. Want solidariteit is geen liefdadigheid. Het is een relatie die iets kost. Tijd. Coördinatie. Soms comfort. Soms geld. Soms politieke rust.
Wie werkelijk naast een gemeenschap wil staan, kan niet neutraal blijven over de structuren die haar onder druk zetten. Dat geldt daar, en dat geldt hier.
Misschien begint het dus niet bij een vlag of een slogan, maar bij het besluit om samen macht op te bouwen. Concreet, afgestemd, volhardend. En met de bereidheid om ook in Europa iets te verschuiven, zodat woorden eindelijk gewicht krijgen.
Als dit stuk je iets waard is, maak het dan mee mogelijk.
vrheid.nl schrijft sinds 2000 onafhankelijk, links en zonder commerciële leash. Geen advertenties, geen algoritmische dwang, geen redactionele knieval.
Voor €5 per maand steun je dit werk en ontvang je nieuwe stukken direct in je mailbox.