Nee zeggen tegen Trump is nog geen strategie

Op een continent dat zichzelf graag serieus neemt, klonk het de afgelopen jaren vaak opvallend klein. Europese leiders vleiden Trump, susten zijn uitvallen en deden alsof een extra compliment of voorzichtige formulering de schade misschien kon beperken. Alsof je iemand die alles als machtsstrijd ziet, kunt kalmeren door hem niet tegen te spreken.

Nu lijkt daar iets in te verschuiven. Nadat Trump Europese bondgenoten onder druk zette om mee te bewegen in zijn escalatie rond Iran, klonk er uit meerdere hoofdsteden geen gehoorzaam ja, maar een afhoudend en soms ronduit duidelijk nee. Dat is opmerkelijk, juist omdat Europa tot nu toe vooral een politiek van slikken en hopen heeft gevoerd. De betekenis van die weigering reikt dan ook verder dan Iran alleen. Ze markeert de langzame ontdekking dat meebuigen met Trump geen stabiliteit oplevert, geen krediet opbouwt en geen garantie geeft op betere behandeling in de toekomst. Wie toegeeft, koopt geen rust, maar laat vooral zien waar de volgende concessie te halen valt.

Van bondgenootschap naar chantage

Trump behandelt allianties niet als wederzijdse afspraken, maar als transacties waarin de sterkste partij permanent mag heronderhandelen. NAVO-partners moeten meer betalen, sneller leveren, minder tegenspreken en vooral dankbaar blijven. Handelsrelaties worden inzet van intimidatie en veiligheidsgaranties veranderen in voorwaardelijke gunsten.

Voor Europa is dat extra gevaarlijk, juist omdat de oorlog in Oekraïne heeft blootgelegd hoe diep de militaire afhankelijkheid van de Verenigde Staten nog altijd is. Europese landen hebben hun eigen defensie-uitgaven verhoogd en hun steun aan Kyiv opgevoerd, maar Amerikaanse inlichtingen, logistiek en infrastructuur blijven cruciaal. Wie veiligheid niet zelfstandig kan dragen, wordt kwetsbaar voor politieke chantage door de partner die dat gat vult.

Dat is de context waarin Europese landen nu afstand hielden toen Washington steun vroeg rond de oorlog tegen Iran en de veiligheid in de Straat van Hormuz. Niet omdat de regio onbelangrijk zou zijn, maar omdat te duidelijk werd wat hier eigenlijk werd gevraagd: niet gezamenlijke besluitvorming, maar medewerking achteraf. De Verenigde Staten en Israël verhogen de spanning, de bondgenoten mogen daarna helpen de gevolgen te beheren.

Europa leert eindelijk wat Trump met toegeeflijkheid doet

Jarenlang overheerste in Europese hoofdsteden het idee dat Trump, hoe onvoorspelbaar ook, met voldoende inschikkelijkheid misschien nog te sturen was. Een te harde toon zou hem alleen maar verder provoceren. Beter dus om te sussen, te temporiseren en de trans-Atlantische relatie ritueel te blijven bezingen. In Nederland stond Mark Rutte lang voor die reflex: de gedachte dat persoonlijke omgang, redelijkheid en een beetje strategisch vleien de zaak wel bij elkaar konden houden.

Die aanpak blijkt leeg. Trump leest hoffelijkheid niet als teken van volwassen diplomatie, maar als ruimte om verder te duwen. Wie hem zijn zin geeft, krijgt geen duurzame waardering terug, hooguit uitstel van de volgende vernedering. Dat maakt het huidige nee zo belangrijk. Niet omdat Europa daarmee ineens onafhankelijk is, maar omdat het een mentale breuk markeert met de illusie dat volgzaamheid slim realisme zou zijn.

Nee zeggen is de ondergrens

Toch moeten we oppassen voor goedkope zelfgenoegzaamheid. Een incidentele weigering maakt Europa nog niet strategisch autonoom. Nee zeggen tegen Trump is geen strategie op zichzelf, maar de minimale voorwaarde om er een te kunnen ontwikkelen.

Strategische autonomie betekent dat Europa eigen belangen moet kunnen formuleren en verdedigen, ook wanneer die botsen met de prioriteiten van Washington. Dat vereist niet alleen meer militaire capaciteit, maar ook politieke volwassenheid. Jarenlang is autonomie vooral besproken alsof het een toekomstig project was dat je kon aankondigen zonder de bestaande machtsverhoudingen echt te veranderen. Ondertussen bleef Europa voor defensie leunen op de VS, voor energie vastzitten aan fossiele afhankelijkheden en voor technologie en infrastructuur verstrikt in systemen die elders worden gecontroleerd. Dan blijven je waarden op papier overeind, maar bepalen anderen in crisistijd nog steeds je bewegingsruimte.

Fossiele afhankelijkheid is ook geopolitieke afhankelijkheid

De crisis rond Iran laat ook zien dat Europese veiligheid niet alleen over wapens, legers en NAVO-structuren gaat, maar ook over energie. Zolang de economie kwetsbaar blijft voor verstoring van olie- en gasroutes, blijft elke escalatie in het Midden-Oosten direct een Europese crisis.

Juist daarom is het zo onthullend dat Europese leiders bij elk nieuw energieschokmoment weer in dezelfde reflex schieten. Zodra prijzen stijgen, klinkt opnieuw dat de energietransitie te duur, te ingewikkeld of te ambitieus zou zijn. Alsof fossiele afhankelijkheid een veilige tussenfase is, in plaats van de bron van de kwetsbaarheid zelf.

Wie serieus spreekt over strategische autonomie, moet daarom ook serieus spreken over versnelling van duurzame energie, elektrificatie, openbaar vervoer, netwerkinfrastructuur en publieke regie over essentiële voorzieningen. Niet als groene bijlage bij defensiebeleid, maar als kern van veiligheidspolitiek. Een continent dat zijn energievoorziening niet democratischer en minder afhankelijk maakt, blijft chantabel.

Europese waarden bestaan niet vanzelf

In officiële taal klinkt het vaak mooi: Europa moet zijn eigen stem vinden, gebaseerd op democratie, internationaal recht en mensenrechten. Maar zulke woorden krijgen pas betekenis als ze ook grenzen trekken. Tegen Trump, tegen oorlogspolitiek zonder mandaat, tegen blinde volgzaamheid binnen bondgenootschappen en tegen de verleiding om autoritair gedrag te normaliseren zolang het uit een bevriende hoofdstad komt.

Europese waarden bestaan niet als moreel bezit dat vanzelf overeind blijft. Ze bestaan alleen voor zover Europese staten bereid zijn er politieke consequenties aan te verbinden. Zeggen dat internationaal recht belangrijk is, terwijl je telkens buigt zodra Washington of Tel Aviv de regels oprekt, verandert waarden in decor.

Europa hoeft niet anti-Amerikaans te worden. Maar het moet wel stoppen met zich te gedragen als een ondergeschikte partner die elke botsing als existentiële dreiging beschouwt. Een volwassen alliantie verdraagt conflict, tegenspraak en ook de weigering om mee te lopen in avonturen die bondgenoten niet hebben gekozen, maar wel mogen helpen opruimen.

Wat deze breuk waard is, moet nog blijken

De vraag is niet of Europa nu eindelijk wakker is geworden. Daarvoor is de geschiedenis van de afgelopen jaren te vol met gemiste kansen, laffe stiltes en plechtige beloften zonder gevolgen. De echte vraag is of deze weigering iets duurzamers markeert dan tijdelijke irritatie. Of Europese leiders eindelijk begrijpen dat autonomie geen slogan is, maar een herordening van macht, economie en prioriteiten.

Dat betekent investeren in defensie zonder in militaristische opwinding te vervallen. Het betekent onafhankelijker worden van Amerikaanse bescherming zonder in Europese grootmachtfantasieën te vervallen. Het betekent de energietransitie versnellen juist vanwege geopolitieke instabiliteit. En het betekent dat Europa zichzelf niet langer moet zien als keurige beheerder van een wereldorde die in Washington wordt gedefinieerd.

Nee zeggen tegen Trump is geen triomf. Het is een begin dat vooral laat zien hoe lang Europa zichzelf klein heeft gehouden. De oude illusie was dat onderwerping stabiliteit kocht. De nieuwe werkelijkheid is dat onderwerping juist uitnodigt tot meer druk.

Wie dat eindelijk begint te begrijpen, heeft nog geen strategie. Maar wel een eerste grens.