Waarom de elite Hitler bleef onderschatten

Deel 3 van een vijfdelige serie over Berlin Diary van William L. Shirer.

De eerste twee delen van deze serie gingen over gewenning en journalistiek onder druk. Over macht die normaal wordt omdat mensen zich aanpassen, en over woorden die voorzichtiger worden omdat de macht meekijkt. Dit derde deel kijkt naar een andere laag: de mensen bovenin. Diplomaten, regeringsleiders, zakenbelangen, redacties, bestuurders, conservatieve elites en instellingen die dachten dat zij autoritaire macht konden inschatten, sturen of gebruiken.

Dat is een ongemakkelijke laag, juist omdat zij zo respectabel oogt. Fascisme verschijnt in de geschiedenis niet alleen als straatgeweld, massahysterie of openlijke haat. Het krijgt ook ruimte in vergaderkamers, ambassades, bestuurskamers en deftige krantenkolommen. Het wordt onderschat door mensen die zichzelf verstandig noemen. Het wordt genormaliseerd door mensen die zeggen dat ze de rust willen bewaren. Het wordt geholpen door mensen die denken dat ze erger voorkomen, terwijl ze de ramp juist voorbereiden.

Berlin Diary van William L. Shirer is waardevol omdat het die wereld van dichtbij laat zien. Shirer schrijft als correspondent in Europa terwijl nazi-Duitsland stap voor stap agressiever wordt. Hij ziet hoe diplomaten blijven hopen dat de volgende concessie de laatste zal zijn. Hij ziet hoe machtige mensen zichzelf geruststellen. Hij ziet hoe de gevestigde orde te lang blijft geloven dat Hitler binnen de oude regels van machtspolitiek zal blijven.

De vraag is dus niet alleen waarom zoveel mensen Hitler te laat begrepen. De hardere vraag is waarom zoveel machtige mensen belang hadden bij dat late begrijpen.

Appeasement was meer dan naïviteit

Het woord appeasement wordt meestal vertaald als verzoeningspolitiek of toegeeflijkheid. In de praktijk verwijst het vooral naar de pogingen van Groot-Brittannië en Frankrijk om Hitler tegemoet te komen in de hoop een nieuwe oorlog te voorkomen. Het bekendste voorbeeld is München in 1938, waar Tsjecho-Slowakije feitelijk werd opgeofferd om Hitler tevreden te stellen.

Dat verhaal wordt vaak verteld als een tragische misrekening. Europese leiders zouden de dictator verkeerd hebben gelezen. Ze dachten dat hij rationeel was. Ze dachten dat zijn eisen begrensd waren. Ze dachten dat vrede gekocht kon worden door één land, één minderheid of één grensgebied op te offeren. Dat klopt, maar het is niet genoeg.

Appeasement was niet alleen naïviteit. Het was ook verbonden met klassenbelang, anticommunisme en angst voor sociale onrust. Grote delen van de Europese bovenlaag waren niet alleen bang voor oorlog. Zij waren ook bang voor revolutie, arbeidersmacht, socialistische partijen, communistische bewegingen, stakingen en antikoloniale strijd. Voor hen was fascisme niet meteen de ultieme vijand. Het kon, zeker in het begin, ook lijken op een harde kracht tegen links.

Dat maakt de geschiedenis ongemakkelijker. Want dan gaat het niet alleen over domheid of verkeerde inschatting. Dan gaat het over politieke voorkeuren, belangen en prioriteiten. Over elites die het gevaar van fascisme kleiner maakten omdat zij andere gevaren groter vonden.

De angst voor beneden

Na de Eerste Wereldoorlog was Europa niet alleen moe en getraumatiseerd. Het was ook sociaal explosief. Arbeiders organiseerden zich. Vakbonden groeiden. Socialistische en communistische partijen hadden massa-aanhang. De Russische Revolutie had laten zien dat een bestaande orde kon vallen. In koloniale gebieden werd de vanzelfsprekendheid van Europese overheersing steeds feller betwist.

Voor bezitters, industriëlen, aristocraten en conservatieve politici was dat een nachtmerrie. Zij waren bang voor beneden. Bang voor mensen die niet langer wilden gehoorzamen. Bang voor looneisen, stakingen, herverdeling, nationalisaties, arbeidersraden en volksbewegingen die de macht niet langer aan heren in pakken wilden overlaten.

Fascisme beloofde op die angst een antwoord. Het beloofde orde. Het beloofde discipline. Het beloofde de straat schoon te vegen van links. Het beloofde vakbonden te breken, socialisten te vervolgen, communisten te vernietigen en de natie boven klassenstrijd te plaatsen. Voor wie vooral bang was voor sociale revolutie, kon dat aantrekkelijk of bruikbaar lijken.

Dat betekent niet dat elke conservatief een fascist was. Dat zou te simpel zijn. De werkelijkheid is verraderlijker. Veel respectabele mensen zagen fascisme niet als hun eigen project, maar wel als een kracht waarmee te onderhandelen viel. Een kracht die misschien te temmen was. Een kracht die, zolang zij links neersloeg, niet meteen als existentieel gevaar werd behandeld. Precies daar ligt de medeplichtigheid van de respectabele wereld.

Wie denkt de storm te kunnen sturen

De gevestigde orde maakte een fatale fout. Zij dacht dat Hitler beheersbaar was. Zij dacht dat hij uiteindelijk zou handelen volgens de logica van de oude machtspolitiek: belangen afwegen, grenzen respecteren wanneer de prijs te hoog werd, genoegen nemen met winst, stabiliteit verkiezen boven permanente escalatie.

Maar fascistische politiek werkt anders. Zij leeft van beweging. Zij heeft vijanden nodig. Zij voedt zich met vernedering, wraak, zuivering en de belofte van nationale wedergeboorte. Zij kan niet duurzaam bestaan zonder dreiging. Als de ene vijand verslagen is, moet de volgende worden aangewezen.

Daarom was elke concessie gevaarlijk. Niet omdat diplomatie op zichzelf verkeerd is, maar omdat concessies aan een politiek project van permanente escalatie niet tot rust leiden. Zij bewijzen dat druk werkt. Zij laten zien dat dreiging loont. Zij maken de volgende eis waarschijnlijker.

In Berlin Diary is dat patroon voortdurend voelbaar. Steeds opnieuw hopen mensen dat dit de laatste stap is. Oostenrijk. Sudetenland. Tsjecho-Slowakije. Polen. Telkens is er een nieuwe grens waarvan men denkt dat zij misschien eindelijk de laatste zal zijn. Telkens blijkt die hoop een uitnodiging aan de macht om verder te gaan. Autoritaire macht gebruikt de wens tot rust als brandstof.

De taal van stabiliteit

Elites spreken zelden openlijk in de taal van angst en eigenbelang. Zij spreken liever over stabiliteit, verantwoordelijkheid, realisme, nationale belangen en moeilijke keuzes. Die woorden kunnen nodig zijn. Maar ze kunnen ook dienen als rookgordijn.

Wanneer een regering een volk opoffert om de eigen rust te bewaren, heet dat diplomatie. Wanneer bedrijven zaken blijven doen met een autoritair regime, heet dat pragmatisme. Wanneer media haatpolitiek behandelen als gewone politieke vernieuwing, heet dat evenwicht. Wanneer instellingen wachten tot de schade onomkeerbaar is, heet dat zorgvuldigheid. Zo wordt lafheid bestuurlijk gemaakt.

Shirer zag hoe officiële taal de werkelijkheid kon verzachten. Het geweld werd verpakt in termen die de pijn op afstand hielden. De mensen over wie beslist werd, verdwenen achter kaarten, verdragen, protocollen en verklaringen. De slachtoffers werden abstract. De orde bleef concreet.

Dat is een terugkerend patroon. De taal van stabiliteit beschermt vaak niet de samenleving als geheel, maar de positie van degenen die al bovenaan zitten.

Zakenbelang en autoritaire verleiding

Fascisme is niet alleen een beweging van straatvechters en ideologen. Het is ook een aanbod aan bezit. Een autoritaire staat kan arbeidsconflicten onderdrukken, vakbonden breken, linkse oppositie uitschakelen, protest criminaliseren en maatschappelijke tegenmacht vernietigen. Voor delen van het bedrijfsleven kan dat in crisistijd aantrekkelijk zijn.

Daarom moeten we fascisme niet alleen psychologisch of cultureel begrijpen. Het gaat niet alleen over gekrenkte mannen, nationale mythes, racisme en leiderverering, hoe belangrijk die ook zijn. Het gaat ook over bezit, arbeid, winst, orde en klasse.

Wie dat weglaat, maakt fascisme te mystiek. Dan lijkt het alsof het uit de lucht valt als collectieve waanzin. Maar fascisme groeit in concrete verhoudingen. Het biedt sommige groepen bescherming, voordeel en wraak. Het biedt anderen vernedering, geweld en uitsluiting.

De vraag is dus altijd: wie wordt beschermd door autoritaire macht? Wie wordt aangevallen? Wie verdient eraan? Wie hoeft niet bang te zijn zolang de klappen naar beneden vallen? Die vragen maken de nette wereld minder netjes.

Respectabele medeplichtigheid

Het is makkelijk om fascisme alleen te herkennen aan de schreeuwers. Aan de opgeheven arm, de knokploeg, de haatspreker, de dreigende menigte. Maar autoritaire macht heeft ook respectabele medeplichtigen nodig.

De bestuurder die zegt dat men de beweging niet moet demoniseren. De columnist die haat vertaalt naar “onvrede”. De ondernemer die vooral stabiliteit wil. De partijleider die denkt stemmen te winnen door extreemrechtse taal over te nemen. De ambtenaar die zegt dat hij alleen uitvoert. De rechter, redacteur, burgemeester of toezichthouder die wacht op een duidelijker moment. Zo wordt het gevaar steeds opnieuw naar de toekomst geschoven.

In dat uitstel schuilt macht. Want zolang iedereen wacht op het moment waarop het écht erg wordt, kan het proces doorgaan. Autoritaire bewegingen winnen tijd door telkens net onder de grens te blijven die instellingen voor zichzelf hebben bedacht. En wanneer die grens wordt overschreden, wordt er een nieuwe grens verzonnen.

Dat is hoe democratische zelfverdediging wordt uitgehold: niet altijd door één grote aanval, maar door duizend bestuurlijke aarzelingen.

De prijs van onderschatting

Hitler onderschatten was geen vrijblijvende fout. Het had slachtoffers. Iedere concessie had gevolgen voor mensen die niet aan tafel zaten. Joodse gemeenschappen. Socialisten. Communisten. Roma en Sinti. Mensen met een beperking. Queer mensen. Vakbondsmensen. Dissidenten. Tot slaaf gemaakte en gekoloniseerde volkeren elders, die zagen hoe Europese machten over vrijheid spraken terwijl zij overheersing bleven verdedigen.

Wie spreekt over appeasement moet dus niet alleen spreken over diplomatieke mislukking. Hij moet spreken over mensen die werden ingeruild voor rust.

Dat is de morele kern. De gevestigde orde koopt tijd meestal niet met haar eigen veiligheid, maar met de veiligheid van anderen. De rekening wordt doorgeschoven naar wie minder macht heeft.

Ook daarom blijft Berlin Diary zo waardevol. Shirer beschrijft de gebeurtenissen vaak vanuit de perskamers, hotels en diplomatieke circuits van zijn tijd. Maar tussen de regels door zie je steeds de vraag: wie wordt hier opgeofferd zodat anderen kunnen blijven doen alsof de orde nog functioneert?

Waarom dit nu telt

De les is niet dat elke hedendaagse conservatief een fascist is. De les is ook niet dat elke diplomatieke concessie verraad is. Zulke simpele vergelijkingen maken het denken lui.

De les is dat autoritaire politiek vaak groeit doordat gevestigde machten haar te lang behandelen als iets gewoons. Als electorale verschuiving. Als boze kiezers. Als stijlkwestie. Als begrijpelijke reactie. Als probleem dat kan worden ingekapseld door een beetje taal over te nemen en een paar harde maatregelen te normaliseren.

Dat zien we telkens opnieuw. Wanneer partijen denken extreemrechts te kunnen temmen door haar thema’s over te nemen. Wanneer media racistische frames herhalen omdat ze “leven onder mensen”. Wanneer bestuurders sociale problemen niet oplossen, maar vertalen naar ordehandhaving. Wanneer economische elites vooral bang zijn voor herverdeling en veel minder voor ontmenselijking, zolang die ontmenselijking hun bezit niet bedreigt.

Dan is Berlin Diary geen afgesloten geschiedenis. Het is een waarschuwing voor de respectabele wereld die altijd denkt dat zij de situatie onder controle heeft.

Wie had belang bij te laat begrijpen?

Shirer keek naar een Europa waarin te veel machtige mensen bleven hopen dat Hitler te begrenzen was. Sommigen waren naïef. Sommigen laf. Sommigen verblind door anticommunisme. Sommigen vooral bezig met bezit, status en invloed. Sommigen zagen het gevaar wel, maar vonden andere belangen belangrijker.

Dat onderscheid doet ertoe, maar het verandert de uitkomst niet. Fascistische macht kreeg ruimte omdat mensen met invloed haar te lang verkeerd behandelden. Niet als existentieel gevaar, maar als probleem van beheer. Niet als aanval op de menselijke waardigheid, maar als factor in een strategisch spel.

Daar ligt de harde waarschuwing. Wie autoritaire macht wil bestrijden, moet niet alleen naar de schreeuwers kijken. Hij moet ook kijken naar de mensen die voor hen de deur openhouden. Naar de bestuurders die wachten. Naar de zakenbelangen die rekenen. Naar de redacties die verzachten. Naar de partijen die meebewegen. Naar de instellingen die pas willen handelen wanneer de schade al zichtbaar is op straat.

De vraag is dus niet alleen waarom de elite Hitler bleef onderschatten. De vraag is wie er voordeel had bij die onderschatting.

En zodra die vraag wordt gesteld, verdwijnt de onschuld uit het verhaal.