Over menselijke natuur, macht en de hardnekkige angst voor anarchie – Francis Dupuis-Déri is zo’n denker die de dominante verhalen over macht met een droge glimlach ontmantelt. Hij doceert politieke wetenschap, maar praat over anarchisme alsof hij een raam opengooit in een benauwde kamer: vrijheid, gelijkwaardigheid, solidariteit. Niet als droompaleis, maar als uitnodiging om opnieuw te kijken naar hoe we samenleven.
Zijn studenten reageren zoals veel mensen reageren: met een mengsel van ongeloof en paniek. “Maar mensen zijn toch nu eenmaal hiërarchisch? Kijk naar chimpansees! Kijk naar geschiedenis! Kijk naar een gek met een kettingzaag!” Er wordt van anarchisme een zuivere, smetteloze logica geëist, terwijl we de tegenstrijdigheden in liberale, kapitalistische of autoritaire systemen als natuurwetten slikken. Dat verschil zegt niet iets over anarchisme, maar over onze verbeelding die jarenlang is afgeknepen.
Die verbeelding raakt verlamd omdat de meeste mensen nooit een leiderloze gemeenschap hebben meegemaakt. Niet thuis, niet op school, niet op werk. Alles is georganiseerd in trappen. Alles draait om wie boven staat en wie onder. De Italiaanse anarchist Errico Malatesta (1853–1932), een eeuwlang een van de scherpste stemmen tegen autoriteit, zei het al: wie in ketenen geboren wordt, denkt dat ketenen bij het leven horen. De geschiedenis die we leren gaat alleen over grote mannen en grote bevelen. Geen wonder dat het moeilijk is om iets anders voor te stellen dan bevel en gehoorzaamheid.
Er zit ook een cynisch spoor in dat onvermogen: veel studenten verwachten later zelf leiding te geven. De universiteit is onderdeel van een ongelijke maatschappij; wie daar studeert, heeft al een klein aandeel in het systeem.
Tegelijk bestaan er overvloedig voorbeelden van egalitaire samenlevingen — van Inuit tot Pygmeeën — die duizenden jaren zonder staat of leiders functioneerden. Ze bewijzen dat wederzijdse zorg en collectieve besluitvorming geen utopie zijn, maar deel van de menselijke ervaring.
Critici blijven ondertussen beweren dat anarchisme te optimistisch is over “de menselijke natuur”. Maar dat beeld klopt niet. De grote anarchisten — Proudhon, Bakunin, Kropotkin — zagen juist dat we tegenstrijdige driften met ons meedragen: een neiging tot domineren én een verlangen naar wederzijdse zelfbevestiging. Macht lokt misbruik uit; dat is geen romantiek, dat is ervaring.
Daarom is anarchisme geen sprookje van “mensen zijn van nature goed”. Integendeel: mensen zijn beïnvloedbaar, manipuleerbaar, soms wreed, soms zorgzaam. Precies daarom moeten structuren voorkomen dat iemand macht over anderen kan stapelen. Louise Michel, de Franse revolutionair en onderwijzeres die een leidende rol speelde in de Parijse Commune van 1871 en later als anarchist werd verbannen naar Nieuw-Caledonië, zei het al: macht maakt mensen wreed, onderwerping maakt hen klein. Het probleem is structureel, niet moreel. De beste persoon verandert wanneer hij in een bureaustoel vol bevoegdheden wordt neergezet.
Kropotkin vatte het scherp: autoriteit wordt verdedigd met het argument dat mensen gevaarlijk zijn, maar de gevaarlijkste mens is degene met autoriteit. Een hiërarchie roept automatisch verzet op, kleine momenten van autonomie die telkens opnieuw opduiken. Geen lineaire weg naar een vrije samenleving, maar een constante strijd tussen twee krachten: dominantie en zelfbestuur.
In die zin heeft anarchisme eerder een tragisch dan een optimistisch mensbeeld. Macht blijft terugkeren, als een golf op een ondiepe zandbank. Maar ook het verzet keert terug. Iedere generatie opnieuw.
De geschiedenis van samenleven is geen mars richting utopie, maar een voortdurende botsing tussen “power over” en “power to”. Tussen overheersing en menselijke waardigheid. En juist in dat spanningsveld, in die breuklijnen waar mensen elkaar weer weten te vinden, gloort de mogelijkheid van een samenleving zonder heersers — niet perfect, maar menselijk.
Help deze droom overeind.
Droom van Vrijheid verzamelt stemmen, verhalen en ideeën over vrijheid die niet netjes in het midden blijven staan.
Dit werk kost tijd. Geen advertenties, geen platformlogica, geen commerciële leash. Alleen lezers die onafhankelijke linkse journalistiek overeind houden.