Je salaris komt binnen en een deel is alweer verdwenen voordat je het goed en wel hebt gezien. Loonbelasting. Premies. Daarna betaal je belasting als je boodschappen doet, als je energie gebruikt, als je ergens woont. Dat vinden we normaal. Niet altijd leuk, maar normaal, omdat een samenleving geld kost en omdat het verhaal is dat we daar allemaal aan bijdragen.
En dan is er Jeff Bezos. In 2007 betaalde de miljardair volgens een groot onderzoek van ProPublica geen dollar Amerikaanse federale inkomstenbelasting. In 2011 gebeurde het opnieuw. Elon Musk betaalde in 2018 eveneens niets. Ook andere miljardairs bleken jaren te hebben waarin hun rekening voor de federale inkomstenbelasting op nul uitkwam. Niet noodzakelijk omdat ze fraudeerden, maar omdat het systeem voor mensen met enorme vermogens fundamenteel anders werkt dan voor mensen die van hun loon leven.
Dat is misschien wel het belangrijkste aan de Secret IRS Files. Het schandaal zit niet alleen in een slimme accountant of een obscure fiscale truc. Het zit in de regels zelf.
Wie van arbeid leeft, kan zijn inkomen moeilijk verstoppen
ProPublica kreeg belastinggegevens over duizenden zeer rijke Amerikanen in handen en vergeleek voor de 25 rijksten hoeveel federale inkomstenbelasting zij betaalden met hoeveel hun vermogen groeide. Tussen 2014 en 2018 werden deze 25 mensen samen naar schatting 401 miljard dollar rijker. Ze betaalden in die periode 13,6 miljard dollar federale inkomstenbelasting.
ProPublica noemde de verhouding tussen die twee bedragen hun true tax rate: 3,4 procent. Dat is geen officieel belastingtarief en moet ook niet worden verward met het percentage belasting dat iemand over belastbaar inkomen betaalt. Het is juist bedoeld om zichtbaar te maken wat die klassieke berekening verbergt.
Zet daar voor het gevoel eens een Nederlandse werknemer naast. Het gemiddelde jaarloon van een werknemer bedroeg volgens het CBS in 2025 ongeveer €47.360 bruto. Wie rond dat bedrag verdient, draagt met de belastingtarieven en heffingskortingen van 2026 grofweg 20 procent van het brutoloon af aan inkomstenbelasting en premies volksverzekeringen. De vergelijking is niet één op één. ProPublica rekent over vermogensgroei, hier gaat het over arbeidsinkomen, maar het contrast is moeilijk te missen.
Daar loopt de scheidslijn tussen arbeid en bezit.
Wie werkt voor een loon krijgt inkomen. Dat inkomen wordt geregistreerd en belast. Maar wie voor miljarden aan aandelen bezit, kan miljarden rijker worden doordat die aandelen stijgen zonder ze te verkopen. Zolang die winst niet wordt gerealiseerd, geldt zij in de Verenigde Staten doorgaans niet als belastbaar inkomen.
Dat klinkt als een technisch verschil. Politiek is het enorm.
Want twee mensen kunnen in hetzelfde jaar economisch veel rijker worden, terwijl de belastingdienst maar bij één van hen meteen aanklopt. De verpleegkundige, magazijnwerker of programmeur krijgt salaris en betaalt belasting. De miljardair ziet zijn aandelenportefeuille honderden miljoenen in waarde stijgen en kan die groei grotendeels buiten de inkomstenbelasting houden.
Dat is geen neutraal belastingstelsel. Het is een stelsel dat bezit anders behandelt dan arbeid.
Kopen, lenen, sterven
En van aandelen kun je ondertussen uitstekend leven zonder ze te verkopen. Voor de superrijken bestaat daarvoor een bijna absurd eenvoudige constructie. Hun aandelen en ander bezit dienen als onderpand voor leningen. Een bank leent iemand met miljarden aan vermogen graag geld. Zo krijgt een miljardair geld om huizen, vliegtuigen of wat dan ook te betalen zonder daarvoor noodzakelijk aandelen te verkopen.
Een lening geldt niet als inkomen. Dus over het geleende geld wordt geen inkomstenbelasting geheven.
De Amerikaanse belastingrechtsgeleerde Edward McCaffery vatte deze wereld ooit samen in drie woorden: buy, borrow, die. Koop bezittingen die in waarde stijgen, leen geld met die bezittingen als onderpand en houd ze zo lang mogelijk vast. ProPublica liet zien hoe belangrijk die logica is voor het begrijpen van de financiën van de Amerikaanse superrijken.
Economen Emmanuel Saez en Gabriel Zucman schatten in 2021 dat Amerikaanse miljardairs destijds 4,25 biljoen dollar bezaten, waarvan ongeveer 2,7 biljoen bestond uit nog niet gerealiseerde vermogenswinsten. Hun voorstel was daarom radicaal én tamelijk logisch: belast niet uitsluitend het moment waarop een miljardair besluit iets te verkopen, maar kijk ook naar de enorme vermogensgroei die ondertussen heeft plaatsgevonden. (eml.berkeley.edu)
Precies daar wordt belastingpolitiek klassenpolitiek.
Het probleem is niet dat miljardairs de regels breken
Wanneer belastingontwijking ter sprake komt, zoeken we graag naar een boef. Iemand met een brievenbusmaatschappij, een frauderende accountant of een koffer geld op een tropisch eiland. Dat is overzichtelijk. Er is een regel, iemand breekt hem en de staat moet beter handhaven. Maar het ongemakkelijkere verhaal is dat veel van wat de superrijken doen volkomen legaal is.
Warren Buffett is daarvan een bijna komisch voorbeeld. De Amerikaanse miljardair, jarenlang een van de rijkste mensen ter wereld, bouwde zijn fortuin op als belegger en topman van Berkshire Hathaway. Juist Buffett werd beroemd doordat hij openlijk klaagde dat rijke Amerikanen zoals hij fiscaal te veel werden ontzien. In 2011 schreef hij zelfs dat zijn steenrijke vrienden en hijzelf lang genoeg waren “vertroeteld” door een miljardairvriendelijk Congres.
En toch laat zijn eigen belastingrekening precies zien hoe diep het probleem zit. Volgens ProPublica groeide Buffetts vermogen tussen 2014 en 2018 met ongeveer 24,3 miljard dollar, terwijl hij in die jaren 23,7 miljoen dollar federale inkomstenbelasting betaalde. Volgens ProPublica’s maatstaf kwam zijn true tax rate daarmee uit op ongeveer 0,1 procent.
Dat maakt Buffett zo’n sterk voorbeeld. Zelfs een miljardair die zegt dat miljardairs meer belasting zouden moeten betalen, opereert binnen een systeem waarin zijn fortuin met miljarden kan groeien zonder dat die groei als inkomen wordt belast. Het probleem is groter dan de persoonlijke moraal van één rijke man.
Daarom schiet de gebruikelijke discussie over individuele hebzucht tekort. Natuurlijk bestaan er inhalige miljardairs. Maar een samenleving die afhankelijk is van hun persoonlijke fatsoen heeft het politieke probleem al verloren.
De interessantere vraag is waarom we een economische orde hebben gebouwd waarin één persoon überhaupt tientallen miljarden kan verzamelen, dat vermogen steeds verder kan laten groeien en vervolgens toegang krijgt tot fiscale mogelijkheden waarvan iemand met een loonstrook alleen kan dromen.
Ook hier moeten we verder kijken dan de belastingaangifte
Dit is een Amerikaans onderzoek naar een Amerikaans belastingstelsel. De percentages kun je dus niet zomaar op Nederland plakken. Maar de politieke vraag houdt niet op bij de Amerikaanse grens.
Wie bezit onze bedrijven, woningen, grond, aandelen en digitale infrastructuur? Wie wordt rijker doordat bezit duurder wordt, en wie moet iedere maand opnieuw arbeid verkopen om huur, boodschappen en zorg te kunnen betalen? En waarom praten we zo vaak over belasting alsof alleen inkomen uit arbeid werkelijk geld is?
We kennen allemaal het ritueel waarbij gewone mensen wordt verteld dat voorzieningen te duur zijn. De zorg moet efficiënter. Gemeenten moeten bezuinigen. Sociale zekerheid kan niet onbeperkt. Er is geen geld voor betaalbare woningen, fatsoenlijk openbaar vervoer of hogere lonen. Tegelijkertijd kunnen enorme particuliere vermogens blijven groeien.
Daar zit de politieke betekenis van de IRS-onthullingen. Niet in de verrassende mededeling dat rijke mensen goede belastingadviseurs hebben, maar in iets fundamentelers: een belastingstelsel kan op papier voor iedereen gelden en in werkelijkheid twee totaal verschillende werelden bedienen.
Voor de ene wereld is geld iets waarvoor je iedere maand moet werken en waarover meteen belasting wordt geheven. Voor de andere wereld is geld bezit dat groeit, onderpand wordt, nieuwe opbrengsten genereert en politieke invloed koopt.
Dan gaat de discussie niet meer over de vraag of een miljardair een procentje meer moet betalen. Dan gaat ze over wat we eigenlijk eerlijk vinden.
Belasting is uiteindelijk geen straf voor succes. Het is een afspraak dat niemand zijn rijkdom alleen heeft gemaakt. Een bedrijf gebruikt wegen, onderwijs, werknemers, universiteiten, energie, rechtspraak, publieke kennis en een samenleving die überhaupt mogelijk maakt dat bezit waarde heeft.
Zelfs het romantische verhaal van de selfmade miljardair begint bij nader inzien vaak met een helpende hand. Donald Trump ontving honderden miljoenen dollars uit het vastgoedimperium van zijn vader en profiteerde bij zijn doorbraak in Manhattan van een uitzonderlijke belastingvrijstelling. Amazon werd niet door de overheid opgericht en Bezos kreeg geen miljarden cadeau om te beginnen, maar het bedrijf profiteerde tijdens zijn expansie wel van miljarden aan belastingvoordelen en subsidies van Amerikaanse staten en gemeenten.
Dat is geen voetnoot bij hun succes, maar onderdeel van het verhaal. Grote particuliere vermogens groeien niet buiten de samenleving. Ze groeien dankzij werknemers, publieke infrastructuur, kennis die vaak met publiek geld is opgebouwd en overheden die bedrijven ruimte, voordelen en bescherming bieden. Wie daar het meest aan overhoudt, mag daar ook het meest aan teruggeven.
Niet uit liefdadigheid. Niet omdat Warren Buffett of een andere miljardair toevallig een goed mens wil zijn. Maar omdat democratie iets anders betekent dan een samenleving waarin de rekening automatisch bij mensen met een loonstrook terechtkomt, terwijl degenen met de grootste vermogens mogen bepalen wanneer hun rijkdom voor de belastingdienst eigenlijk bestaat.
Als dit stuk je iets waard is, maak het dan mee mogelijk.
vrheid.nl schrijft sinds 2000 onafhankelijk, links en zonder commerciële leash. Geen advertenties, geen algoritmische dwang, geen redactionele knieval.
Voor €5 per maand steun je dit werk en ontvang je nieuwe stukken direct in je mailbox.
