Bang voor vrijheid

Over Arno Gruen, liefde als gehoorzaamheid en de angst om jezelf te zijn

Je ziet het soms in een kind dat net iets te snel stil wordt. Niet omdat het rustig is, maar omdat het geleerd heeft dat onrust gevaarlijk is. Een blik van een ouder, een zucht, een hand die te hard wordt neergelegd op tafel, een kamer waarin liefde ineens voorwaardelijk voelt. Het kind past zich aan. Het glimlacht wanneer dat nodig is. Het slikt de boosheid in. Het leert zijn eigen behoefte wantrouwen nog voordat het daar woorden voor heeft.

Arno Gruen was een Duits-Zwitserse psychoanalyticus die zijn leven lang schreef over gehoorzaamheid, geweld, vervreemding en het verlies van het eigen zelf. Hij was geen schrijver van gemakkelijke zelfhulpzinnen. Zijn werk is eerder een ongemakkelijke poging om te begrijpen waarom mensen zich vastklampen aan macht, waarom ze hun eigen kwetsbaarheid gaan haten, en hoe een samenleving dat vervolgens beloont. In The Betrayal of the Self: The Fear of Autonomy in Men and Women stelt hij een harde vraag: wat gebeurt er met een mens wanneer liefde alleen beschikbaar lijkt als hij zichzelf opgeeft?

Die vraag is niet alleen psychologisch. Ze is door en door politiek. Gruen helpt ons zien dat autoritaire macht niet alleen bestaat uit wetten, politie, grenzen en ministers. Ze leeft ook in aangeleerde reflexen: in mensen die hun eigen pijn niet mogen voelen en daarom hardheid verwarren met volwassenheid; in mannen die geleerd hebben dat kwetsbaarheid vernedering is; in bestuurders die controle verkopen als zorg; in werkplekken waar gehoorzaamheid “professionaliteit” heet. In een cultuur die mensen eerst van zichzelf afsnijdt en daarna beloont omdat ze zo goed functioneren.

Daar begint, volgens Gruen, een van de diepste politieke drama’s van het menselijk leven: niet pas bij het parlement, de politie of de grens, maar veel eerder, in die eerste verhouding waarin een kind ontdekt of liefde ruimte geeft of onderwerping eist. Gruen noemt autonomie het vermogen om in contact te blijven met eigen gevoelens, behoeften en waarnemingen. Autonomie is bij hem dus niet de harde onafhankelijkheid van de marktmens die niemand nodig zegt te hebben. Het is juist het vermogen om kwetsbaar, levend en verbonden te blijven. Wanneer een kind leert dat het liefde alleen krijgt door zichzelf te verraden, ontstaat er iets anders: aanpassing, leegte, angst voor het eigen gevoel en later vaak een honger naar macht.

Want Gruen schrijft niet alleen over individuele pijn. Hij schrijft over een samenleving die deze pijn organiseert, beloont en vervolgens normaal noemt. Een samenleving die kinderen leert dat gehoorzaamheid liefde is, werknemers dat uitputting verantwoordelijkheid is, mannen dat kwetsbaarheid zwakte is, burgers dat veiligheid belangrijker is dan vrijheid, en onderdrukten dat ze redelijk moeten blijven tegenover de mensen die hen klein maken. Precies daar wordt het persoonlijk politiek. Wie zijn eigen pijn niet mag voelen, leert vaak de pijn van anderen wantrouwen. Wie zijn eigen afhankelijkheid haat, gaat macht bewonderen. Wie zichzelf heeft moeten verlaten om liefde te krijgen, kan later gaan eisen dat anderen hetzelfde doen.

Gruens scherpe tegenstelling is die tussen liefde en macht. Niet als simpele keuze tussen aardig zijn of gemeen zijn, maar als twee manieren om mens te worden. Liefde betekent: een kind mag bestaan zonder zich eerst te bewijzen. Macht betekent: een kind krijgt erkenning voor zover het zich voegt. In dat tweede geval wordt aanpassing geen praktische vaardigheid meer, maar een innerlijke bezetting. Het kind leert niet: wat voel ik, wat heb ik nodig, wat gebeurt hier? Het leert: wat moet ik zijn om niet verlaten te worden?

Dat mechanisme stopt niet bij het gezin. Het loopt door in scholen die gehoorzaamheid verwarren met ontwikkeling, in werkplekken waar mensen hun grenzen moeten overschrijden om professioneel te lijken, in zorgsystemen waar patiënten dankbaar moeten zijn voor minimale aandacht, in politiek waar protest pas acceptabel is wanneer het onschadelijk blijft. Overal klinkt dezelfde eis in een andere verpakking: wees redelijk, beheers je, pas je aan, bewijs dat je geen probleem bent. En wie toch zegt “ik lijd”, “ik ben boos”, “ik wil niet meedoen”, wordt al snel kinderachtig, gevaarlijk, ondankbaar of ziek genoemd.

Gruen draait dat om. Wat wij vaak ziekte noemen, kan ook een misvormde poging zijn om het eigen zelf te redden. Wie zich niet kan voegen, wie breekt, wie weigert de leugen van normaliteit mee te spelen, laat soms iets zien wat de aangepaste mens zorgvuldig heeft weggestopt. Dat betekent niet dat lijden romantisch is. Het betekent wel dat een samenleving die gehoorzaamheid als gezondheid verkoopt, haar eigen waanzin niet meer herkent.

Hier wordt Gruen scherper, en ook ongemakkelijker. Autoritaire macht komt niet alleen van boven. Ze nestelt zich in mensen. Ze leert mensen hun eigen kwetsbaarheid haten. Ze maakt van afhankelijkheid iets beschamends, van zachtheid iets verdachts, van empathie iets vrouwelijks, zwaks of naïefs. Je hoeft maar even naar de hedendaagse manosphere te kijken om te zien hoe actueel dat is: jonge mannen krijgen daar verkocht dat hun pijn eigenlijk vernedering is, dat vrouwen hun vijand zijn, dat zachtheid verlies betekent en dat controle over lichaam, geld, aandacht en relaties de weg terug naar waardigheid is. Het klinkt als zelfvertrouwen, maar vaak is het oude angst met een microfoon, een verdienmodel en een algoritme erachter. Vooral mannen worden volgens Gruen zwaar beschadigd door die vlucht uit kwetsbaarheid. Niet omdat mannen van nature gewelddadig zijn, maar omdat een patriarchale cultuur hen leert dat menselijkheid verlies van controle betekent. De jongen die zijn angst niet mag voelen, leert heersen. De man die zijn pijn niet kan dragen, zoekt iemand op wie hij die pijn kan afwentelen. Vaak zijn dat vrouwen. Vaak zijn dat kinderen. Vaak zijn dat mensen die maatschappelijk al minder beschermd zijn.

Zo ontstaat onderdrukking niet uit kracht, maar uit afgesneden leven. Dat is misschien wel Gruens meest bevrijdende én confronterende inzicht. De behoefte om te overheersen is geen bewijs van superioriteit. Het is een wond die zich als macht verkleedt. De sterke leider, de harde manager, de vader die “respect” eist, de politicus die steeds strengere grenzen wil, de agent die vernedering orde noemt, de bestuurder die protest als verstoring behandelt: telkens zien we dezelfde beweging. Kwetsbaarheid wordt ontkend, controle wordt verheerlijkt, en anderen moeten betalen voor een innerlijke leegte die niet gevoeld mag worden.

Ook onze cultuur helpt daarbij. Reclame, werk, status, bezit en succes beloven ons een uitweg uit onzekerheid. Koop dit, bereik dat, word harder, word onafhankelijker, word onaantastbaar. Maar die onaantastbaarheid is geen vrijheid. Het is een pantser. En een pantser beschermt niet alleen tegen pijn; het sluit ook liefde buiten. Kapitalisme leeft van dat pantser. Het verkoopt ons voortdurend nieuwe vormen van zelfcontrole, zelfverbetering en zelfverloochening. Zelfs rust moet verdiend worden. Zelfs zorg wordt een prestatie. Zelfs therapie kan, wanneer ze niet oplet, mensen terugduwen in aanpassing: functioneer weer, werk weer, klaag minder, herstel zodat het systeem niet hoeft te veranderen.

Daar moeten we eerlijk over zijn. Een samenleving die mensen eerst beschadigt en daarna behandelt zodat ze weer bruikbaar worden, is niet gezond. Een economie die afhankelijkheid veracht maar iedereen afhankelijk maakt van loon, huur, schuld en beoordeling, liegt over vrijheid. Een politiek die mensen bang maakt voor elkaar en die angst vervolgens bestuurt, heeft geen autonome burgers nodig. Ze heeft gehoorzame mensen nodig die denken dat gehoorzaamheid volwassenheid is.

Amsterdam kent die spanning goed. In deze stad wordt vrijheid graag gevierd als merk, als geveltekst, als festival, als toeristische belofte. Maar echte autonomie begint niet bij een slogan. Ze begint bij de vraag wie hier nog ruimte heeft om mens te zijn zonder voortdurend bewijs te leveren. De huurder die niet weet of de woning betaalbaar blijft. De zorgwerker die leegloopt omdat de roosters belangrijker zijn dan lichamen. De migrant die aan een loket moet aantonen dat zijn bestaan klopt. De demonstrant die solidariteit toont en ineens als veiligheidsrisico wordt behandeld. De student die leert welke woorden beter niet uitgesproken kunnen worden. De patiënt die voelt dat het systeem vooral wil dat hij efficiënt doorstroomt.

Gruens werk helpt ons om die ervaringen niet los van elkaar te zien. Het gaat steeds om dezelfde strijd: mag een mens voelen, spreken, weigeren, zorgen, rouwen, woedend zijn, verbonden blijven? Of moet alles worden omgezet in controle, prestatie, gehoorzaamheid en beheer?

Daarom is kwetsbaarheid geen privézaak. Ze is politiek terrein. Wie kwetsbaarheid veracht, maakt solidariteit onmogelijk. Wie hulpbehoevendheid beschamend maakt, breekt de basis af van zorg. Wie afhankelijkheid alleen ziet als zwakte, begrijpt niets van menselijk leven. We zijn allemaal afhankelijk geweest. We blijven afhankelijk van anderen, van zorg, van taal, van huizen, van voedsel, van liefde, van publieke voorzieningen, van een aarde die niet eindeloos uitgeput kan worden. De kapitalistische fantasie van de autonome enkeling is niet te veel vrijheid, maar te weinig werkelijkheid.

Echte autonomie is iets anders. Niet de vrijheid om niemand nodig te hebben, maar de vrijheid om niet van jezelf afgesneden te worden. Niet de vrijheid van de sterkste, maar de vrijheid om niet te hoeven heersen om te bestaan. Niet de vrijheid die de markt verkoopt, maar de vrijheid die groeit waar mensen elkaar niet dwingen hun pijn te verbergen.

Daar ligt ook een opdracht voor links, voor bewegingen, voor iedereen die tegen racisme, fascisme, kolonialisme en uitbuiting strijdt. We kunnen geen bevrijding bouwen met dezelfde innerlijke logica als de macht die we bestrijden. Als we alleen hardheid belonen, alleen zekerheid verdragen, alleen mensen vertrouwen die nooit twijfelen, dan dragen we het oude systeem in ons mee. Strijd vraagt moed, ja. Maar moed is niet het ontbreken van kwetsbaarheid. Moed is kwetsbaarheid niet verraden.

Gruen wijst ons terug naar een eenvoudige, moeilijke waarheid: de mens wordt niet vrij door zijn gevoelens te overwinnen, maar door ze niet langer als vijand te behandelen. Dat geldt voor het kind dat leert huilen zonder schaamte. Voor de man die zijn macht niet langer verwart met waardigheid. Voor de werknemer die voelt dat uitputting geen roeping is. Voor de burger die weigert angst te laten regeren. Voor een stad die pas vrij is wanneer ook de meest kwetsbaren niet hoeven te verdwijnen.

Een andere wereld begint niet bij perfecte mensen. Ze begint bij mensen die ophouden hun eigen levendigheid te haten, en die elkaar genoeg vertrouwen om niet van pijn meteen een bevel te maken. Solidariteit is precies dat: de weigering om het zelf te verraden, en de weigering om van een ander diezelfde prijs te eisen.