Hoe Amerika leerde zweren bij de vlag

Nog voordat de eerste bal wordt gegooid tijdens de Super Bowl, is de belangrijkste boodschap van de avond al afgegeven. Een gigantische Amerikaanse vlag bedekt het speelveld. Militairen verschijnen op de schermen. Het volkslied klinkt. Straaljagers vliegen laag over het stadion. Pas daarna begint de wedstrijd.

Voor veel Amerikanen voelt dit volkomen vanzelfsprekend. Voor veel Europeanen juist niet. Wie opgroeide in een continent dat twee wereldoorlogen, fascisme en ultranationalisme heeft meegemaakt, kijkt anders naar nationale symbolen. Een stadion vol vlaggen, militaire straaljagers boven het publiek en duizenden mensen die gezamenlijk trouw betuigen aan de natie voelt daarom niet alleen feestelijk. Het kan ook ongemakkelijk aanvoelen. Niet omdat liefde voor een land verkeerd zou zijn, maar omdat Europeanen weten hoe snel patriottisme kan veranderen in een politiek instrument. Wanneer nationale trots voortdurend wordt verbonden met militaire macht en loyaliteit aan de staat, vervaagt de grens tussen verbondenheid en gehoorzaamheid

De Amerikaanse vlag is tegenwoordig overal aanwezig: voor scholen, rechtbanken, politiebureaus, winkels, woonhuizen en sportstadions. Miljoenen schoolkinderen beginnen hun dag bovendien met de hand op het hart, terwijl zij gezamenlijk trouw zweren aan de vlag en de republiek. Voor veel Amerikanen is dat een vanzelfsprekend ritueel. Voor veel Europeanen voelt het eerder als een vorm van politieke socialisatie. Toch is ook deze traditie veel minder oud dan vaak wordt gedacht. De centrale plaats van de vlag in het Amerikaanse dagelijks leven is niet vanzelf ontstaan, maar het resultaat van decennialange campagnes waarin onderwijs, veteranenorganisaties, politiek, media en later ook sport een belangrijke rol speelden.

Een vlag die ooit nauwelijks opviel

Toen de Verenigde Staten zich losmaakten van Groot-Brittannië was de vlag vooral een praktisch militair symbool. Ze werd gebruikt door de marine en andere onderdelen van het jonge land, maar speelde nauwelijks een rol in het dagelijks leven. Amerikanen voelden zich bovendien vaak sterker verbonden met hun eigen staat of stad dan met de federale overheid.

Pas na de Amerikaanse Burgeroorlog veranderde dat. Het land was verscheurd geraakt door een conflict dat honderdduizenden levens had geëist. Er ontstond een sterke behoefte aan nieuwe symbolen die de bevolking weer konden verenigen. Juist in die periode ontstonden ook veel nationale mythen. Zo werd het verhaal populair dat naaister Betsy Ross de eerste Amerikaanse vlag zou hebben gemaakt in opdracht van George Washington. Historici hebben daarvoor nooit overtuigend bewijs gevonden, maar dat maakte nauwelijks verschil. Het verhaal bood een eenvoudig en herkenbaar oorsprongsverhaal voor een verdeeld land.

Nationale mythen vertellen vaak minder over het verleden dan over de tijd waarin ze ontstaan. Ze geven samenlevingen een gedeeld verhaal, juist wanneer die samenleving onder druk staat.

Patriottisme als opvoeding

Aan het einde van de negentiende eeuw maakten veel Amerikaanse veteranen zich zorgen. De Verenigde Staten industrialiseerden razendsnel, de verschillen tussen arm en rijk groeiden en miljoenen migranten arriveerden uit Zuid- en Oost-Europa. Voor velen voelde het alsof de nationale samenhang afbrokkelde.

Veteranenorganisaties wilden van de school een plaats maken waar nationale loyaliteit werd aangeleerd. Kinderen moesten niet alleen onderwijs krijgen, maar ook opgroeien met een gedeeld idee van wat het betekende om Amerikaan te zijn. Patriottisme werd daarmee niet alleen een gevoel, maar ook een dagelijks ritueel.

Dat dagelijkse ritueel ontstond niet vanzelf. In 1892 schreef Francis Bellamy de Pledge of Allegiance, die aanvankelijk bedoeld was voor een nationale viering van de vierhonderdste verjaardag van Columbus’ aankomst in Amerika. De eed sloeg echter zo aan dat hij op steeds meer scholen iedere ochtend werd uitgesproken. Bellamy was een opmerkelijke figuur. Hij noemde zichzelf christelijk socialist en verzette zich tegen de extreme ongelijkheid van zijn tijd. Tegelijkertijd schreef hij uitgesproken racistische teksten over immigratie en geloofde hij dat sommige bevolkingsgroepen moeilijk of zelfs onmogelijk in de Verenigde Staten konden worden opgenomen.

Die tegenstelling is leerzaam. Sociale idealen vormen geen garantie tegen nationalisme of uitsluiting. Ook mensen die streefden naar economische rechtvaardigheid konden geloven dat een natie alleen sterk kon zijn wanneer nieuwkomers zich volledig aanpasten aan één nationale identiteit. Voor Bellamy was de eed dan ook niet alleen een uiting van verbondenheid, maar ook een middel om miljoenen kinderen, onder wie veel kinderen van migranten, op te voeden tot loyale Amerikaanse burgers.

Ook de tekst van de eed bleef niet onveranderd. Bellamy schreef oorspronkelijk: “I pledge allegiance to my flag.” Juist dat woordje my bleek al snel een probleem. Nieuwe migrantenkinderen zouden daarbij immers ook aan de vlag van hun geboorteland kunnen denken. Daarom werd de tekst aangepast naar “the flag of the United States of America”, zodat er geen enkele twijfel meer bestond aan welke natie trouw werd gezworen. Tijdens de Koude Oorlog volgde opnieuw een wijziging. De woorden “under God” werden toegevoegd om de Verenigde Staten nadrukkelijk af te zetten tegen het vermeend goddeloze communisme. De geschiedenis van de Pledge of Allegiance laat daarmee zien dat nationale rituelen geen onveranderlijke tradities zijn, maar steeds opnieuw worden aangepast aan de politieke angsten en vijandbeelden van hun tijd.

Sport als nationaal podium

Ook de verbinding tussen sport en patriottisme is veel jonger dan vaak wordt gedacht. Aan het einde van de negentiende eeuw werd het volkslied incidenteel gespeeld tijdens honkbalwedstrijden. Tijdens de Eerste en vooral de Tweede Wereldoorlog groeide dat uit tot een vaste traditie. Later volgden American football, basketbal en vrijwel alle grote professionele competities.

Daarmee veranderde sport in iets dat verder ging dan ontspanning. Een stadion werd ook een plek waar nationale identiteit werd bevestigd. De boodschap was subtiel maar krachtig: supporter zijn, soldaten eren, de vlag respecteren en trots zijn op het land gingen steeds meer bij elkaar horen.

Dat proces werd later verder versterkt doordat het Amerikaanse ministerie van Defensie miljoenen dollars betaalde aan professionele sportorganisaties voor militaire ceremonies, eerbetonen aan veteranen en andere patriottische onderdelen van wedstrijden. Wat voor het publiek oogde als een spontane traditie, was soms betaalde propaganda: zorgvuldig georganiseerde beeldvorming waarin sport, vaderlandsliefde en militaire macht met elkaar werden verbonden. De tribune werd zo niet alleen een plaats voor vermaak, maar ook een podium waarop de staat zichzelf als heldhaftig, noodzakelijk en onaantastbaar presenteerde.

Wanneer kritiek verdacht wordt

Rituelen zijn nooit neutraal. Ze bepalen ook wie erbuiten valt. Toen American footballspeler Colin Kaepernick tijdens het volkslied op één knie ging zitten uit protest tegen politiegeweld en racisme, wilde hij aandacht vragen voor ongelijkheid. Toch ging het publieke debat al snel nauwelijks meer over racisme. De discussie draaide ineens om respect voor de vlag, het leger en Amerika zelf.

Dat mechanisme zien we vaker. Wie staatsbeleid bekritiseert, krijgt niet zelden het verwijt het land te beledigen. Daardoor verschuift het gesprek van de inhoud naar de symbolen. De vlag wordt een schild waarachter politieke macht zich kan verschuilen.

Juist daarom zijn nationale symbolen zo krachtig. Ze verbinden gevoelens van familie, gemeenschap, veiligheid en geschiedenis aan politieke instituties. Wie vervolgens kritiek heeft op die instituties, lijkt automatisch ook kritiek te hebben op alles waarvoor de vlag zou staan.

Trump en de strijd om de vlag

Onder Donald Trump is die ontwikkeling verder versterkt. Trump presenteert zichzelf graag als de verdediger van “echte” Amerikaanse waarden. De vlag speelt daarin een centrale rol. Tegenstanders worden neergezet als mensen die Amerika haten, terwijl loyaliteit aan Trump regelmatig wordt gepresenteerd als loyaliteit aan het land zelf. Zijn oproepen om vlagverbranding strafbaar te maken passen binnen dezelfde logica: nationale symbolen verdienen volgens hem juridische bescherming omdat zij samenvallen met de natie zelf.

Daarmee verandert de vlag langzaam van een symbool dat alle burgers zou moeten verbinden in een politiek herkenningsteken. Dat maakt het voor veel Amerikanen juist moeilijker om zich ermee te identificeren. Onderzoek laat zien dat vooral jongere generaties en Democratische kiezers zich steeds minder thuis voelen bij de traditionele vormen van patriottisme.

Dat betekent niet noodzakelijk dat zij minder om hun land geven. Het kan juist betekenen dat zij weigeren liefde voor hun samenleving gelijk te stellen aan onvoorwaardelijke steun voor de staat of haar leiders.

Liefde voor een land is niet hetzelfde als gehoorzaamheid

George Orwell maakte ooit een onderscheid dat nog altijd verrassend bruikbaar is. Volgens hem verschilt patriottisme van nationalisme doordat patriottisme in de eerste plaats liefde is voor een plaats en een manier van leven, zonder die aan anderen op te willen dringen. Nationalisme daarentegen draait om macht, competitie en het verlangen de eigen groep boven andere groepen te plaatsen.

Dat onderscheid helpt ook vandaag nog. Een samenleving liefhebben betekent niet dat haar geschiedenis alleen uit helden bestaat. Het betekent evenmin dat kritiek verraad is. Juist wie werkelijk geeft om een land, zal willen dat het eerlijk naar zichzelf kijkt, ruimte laat voor protest en de vrijheid beschermt om machthebbers ter verantwoording te roepen.

Misschien is dat wel de belangrijkste vraag die de Amerikaanse vlag oproept. Niet hoeveel mensen ervoor willen opstaan, maar hoeveel vrijheid er nog overblijft voor degenen die ervoor kiezen om te blijven zitten..