In de supermarkt liggen meer soorten chips dan aardappelen. Dat is geen toeval en ook geen neutrale uitkomst van “wat mensen nu eenmaal willen”. Het is kapitalisme op ooghoogte: beleid zonder minister, winst zonder gezicht, dagelijkse dwang vermomd als keuzevrijheid.
Overal ligt eten dat is gemaakt om niet te stoppen: zoet, vet, zout, goedkoop, fel verpakt, altijd dichtbij. Er zitten onderzoekers op om het precies goed te krijgen, de kraak, de smaak, de dooreetfactor. Niet omdat mensen gelukkiger, gezonder of vrijer moeten worden, maar omdat elk lichaam in deze economie eerst en vooral een afzetmarkt is. Honger wordt aangewakkerd, aandacht wordt gekaapt, kwetsbaarheid wordt benut. En als de schade zichtbaar wordt, heet het ineens een individueel probleem. Terwijl de winst collectief wordt georganiseerd en de rekening bij gewone mensen belandt.
En als lichamen dan reageren op die omgeving, als mensen zwaarder worden, angstiger, vermoeider, wanhopiger, dan komt de volgende industrie binnenwandelen. Niet met een oplossing voor de ziekmakende omgeving, maar met een prikpen voor het individu. Dat is het dubbele verdienmodel van ongezondheid: eerst verdienen aan de verleiding, daarna verdienen aan de behandeling. De afslankprik wordt verkocht als bevrijding, en voor sommige mensen voelt het ook zo. Wie jarenlang leeft met honger, schaamte, eetdrang en paniek, kan zo’n middel ervaren als stilte in een hoofd dat nooit stil was. Daar moet niemand laatdunkend over doen. Maar juist omdat die nood echt is, moeten we scherper kijken naar wie eraan verdient.
Want rond die prikpennen ontstaat een markt. Privéklinieken, farmaceuten, consultancybureaus, experts in talkshows, manifesten, websites over “onderschat overgewicht”. De taal klinkt zacht: gezondheid, preventie, behandeling, erkenning. Maar onder die zorgtaal ligt een keiharde economische beweging. Lobby vermomt zich als zorgtaal. Omdat directe medicijnreclame aan banden ligt, wordt eerst de ziekte groter gemaakt in het publieke debat. Niet per se onwaar, wel bruikbaar. Obesitas wordt neergezet als nationale crisis. Daarna verschijnt het medicijn als redelijke oplossing. En dan komt de echte vraag: wie moet betalen?
Daar worden cijfers politieke wapens. Een bedrag als 79 miljard euro klinkt indrukwekkend. Het slaat de discussie bijna dood voordat die begonnen is. Kijk eens hoe duur overgewicht is, zegt zo’n cijfer. Dan lijken dure medicijnen ineens goedkoop. Maar als dat bedrag niet precies zegt wat werkelijk bespaard kan worden, dan is het geen neutrale informatie meer. Dan is het munitie in een gevecht om de basisverzekering, om publieke middelen, om miljoenen potentiële gebruikers. En daar zit de kern. Het gaat niet alleen om mensen met ernstige obesitas voor wie medicatie misschien broodnodig is. Het gaat ook om de verschuiving naar steeds grotere groepen: BMI 35, BMI 30, BMI 27, licht overgewicht met een aandoening. Elke grens die opschuift, opent een nieuwe markt.
Die strijd is niet voorbij. Wegovy bleef eerder buiten de basisverzekering omdat er te veel onzeker was over langetermijnwinst, bijwerkingen en kosteneffectiviteit. Maar Mounjaro ligt alweer op tafel bij het Zorginstituut, en Europa beweegt intussen richting GLP-1-pillen. De markt wacht niet tot de samenleving begrijpt wat er gebeurt. Ze schuift alvast door: van zware obesitas naar lichtere groepen, van prik naar pil, van behandeling naar gewoonte. Zo wordt zorgtaal langzaam infrastructuur voor winst.
Dat betekent niet dat iedere arts te kwader trouw is. Dat betekent niet dat iedere patiënt misleid is. Zo simpel is het niet, en wie dat beweert, maakt mensen opnieuw klein. Maar juist daarom moeten belangen zichtbaar zijn. Een arts die behandelt, verkoopt, optreedt in de media en pleit voor vergoeding, spreekt niet vanuit één neutrale plek. Een gezondheidseconoom die meeschrijft aan een manifest en tegelijk werkt voor een bureau met farmaceutische opdrachten, moet dat melden. Niet ergens verstopt, niet achteraf, maar helder en vooraf. Want vertrouwen is geen decorstuk. Vertrouwen is iets waar mensen hun lichaam aan toevertrouwen.
Het wrange is dat de gebruiker uiteindelijk weer alleen komt te staan. Die krijgt te horen dat de prikpen helpt, maar niet altijd dat stoppen moeilijk kan zijn, dat het gewicht vaak terugkomt, dat langdurige effecten nog onzeker zijn, dat een kuur van een jaar misschien helemaal geen kuur is, maar het begin van afhankelijkheid. De economie maakt eerst honger. Daarna verkoopt ze stilte. En ondertussen blijft de supermarkt dezelfde supermarkt. De reclame blijft draaien. De fastfoodketens blijven groeien. De suiker blijft goedkoop. De stress blijft ongelijk verdeeld. Arme buurten blijven voller met ongezond aanbod. Gezond leven blijft iets wat makkelijker is met geld, tijd, rust en ruimte.
Dus waarom behandelen we mensen alsof hun honger het probleem is, terwijl de economie om hen heen gebouwd is om die honger eindeloos aan te jagen? Die vraag is niet tegen mensen die een prikpen gebruiken. Die vraag is voor de industrie, voor politici, voor zorgbestuurders, voor iedereen die collectief geld wil uitgeven aan medicijnen, maar te bang is om de voedselindustrie hard aan te pakken. Een samenleving die mensen eerst ziek maakt en daarna laat betalen voor behandeling, is niet gezond. Ook niet als de behandeling werkt. Ook niet als de cijfers mooi ogen. Ook niet als de lobby praat alsof ze zorg verleent.
Gezondheid begint niet bij een pen in een buik. Gezondheid begint bij macht terugpakken uit handen van bedrijven die verdienen aan onze zwakste momenten. Dat vraagt meer dan medische innovatie. Dat vraagt politieke moed: minder markt in ons lichaam, meer bescherming in ons dagelijks leven, solidariteit met mensen die worstelen en strijd tegen de structuren die daar goud van maken.